Αλήθειες και ψέματα για την αναπτυξη

Αλήθειες και ψέματα για την ανάπτυξη του παιδιού σας

«Το παιδί μου μεγαλώνει μια χαρά!» Αυτό θέλουμε να ακούμε πάντα από τα χείλη σας, γι’ αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό να παρακολουθείτε το βάρος και το ύψος του αλλά και να ξέρετε ποια σημάδια πρέπει να σας ανησυχούν και ποια όχι.

Επιστημονική επιμέλεια: Άννα Αλημαντήρη, παιδίατρος

Το νεογέννητο αδυνατίζει

Αλήθεια: Την τρίτη περίπου μέρα της ζωής του, παρατηρείται σε όλα τα νεογέννητα ένα φαινόμενο απώλειας βάρους της τάξης του 5 με 10% από το αρχικό τους. Αν το μικρό σας ζύγιζε τρία κιλά όταν βγήκε από την κοιλιά σας, είναι δυνατόν να ζυγίζει 2.700 μερικές μέρες αργότερα. Δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας. Απλά χάνει τα υγρά που είχε πάρει από τη μήτρα. Αυτή η μείωση του βάρους του οφείλεται και στον τελείως διαφορετικό τρόπο ζωής που κάνει: τώρα κινείται περισσότερο και δαπανά περισσότερη ενέργεια. Εάν όλα εξελίσσονται ομαλά, από την πέμπτη ή την έκτη μέρα θα ξαναρχίσει να παίρνει βάρος. Κατά κανόνα, μέχρι τη δεύτερη εβδομάδα, το μωρό σας θα είναι στο βάρος που ήταν όταν γεννήθηκε.

Πρέπει να ζυγίζετε το μωρό κάθε μέρα

Ψέμα: Όσον καιρό ήταν το μωρό στο μαιευτήριο, ζυγιζόταν καθημερινά. Όμως δεν είναι καθόλου απαραίτητο να κάνετε το ίδιο όταν έρθει στο σπίτι σας. Η μηνιαία επίσκεψη στον παιδίατρο είναι αρκετή για την παρακολούθηση του βάρους του και για να βεβαιωθείτε ότι η μείωσή του δεν είναι ανησυχητική.

Σε μερικές περιπτώσεις, ωστόσο, είναι αναγκαίο να έχετε μια ηλεκτρονική βρεφική ζυγαριά στο σπίτι για να παρακολουθείτε αν το μωρό έχει ανακτήσει το χαμένο βάρος του μετά τη γέννηση και το μαιευτήριο (βλέπε παραπάνω). Η ποσότητα της τροφής που λαμβάνει ίσως να μην είναι επαρκής, κυρίως εάν το θηλάζετε. Γι’ αυτό, θα πρέπει τους δύο πρώτους μήνες της ζωής του το βρέφος να ζυγίζεται μία φορά την εβδομάδα, την ίδια πάντα μέρα και ώρα.

Αν προκύψει κάποιο περιστατικό αρρώστιας που έχει συμπτώματα διάρροιας και εμετού, είναι σημαντικό να παρακολουθείτε το βάρος του πολύ αυστηρά. Αν εξαιτίας της αρρώστιας του έχασε το 5% του βάρους του, συμβουλευτείτε αμέσως το γιατρό σας: υπάρχει σοβαρή περίπτωση να έχει πάθει αφυδάτωση.

Είναι αρκετό να μετράτε το ύψος του μία φορά το μήνα

Αλήθεια: Ο παιδίατρος θα αναλάβει να μετράει το μικρό σας κάθε φορά που θα του κάνετε τη μηνιαία σας επίσκεψη και με αυτό είναι πολύ πιθανό να είναι σε θέση να σας ενημερώσει για το αν είναι ικανοποιητική ή όχι η ανάπτυξή του. Είναι άσκοπο να προσπαθήσετε να το κάνετε μόνη σας, δε θα σας εξυπηρετήσει σε τίποτα. Είναι πολύ δύσκολο να μετρήσετε ένα μωρό που δεν είναι σε θέση να σταθεί όρθιο, καθώς θα μετράτε διαφορετικά νούμερα κάθε φορά! Μετά τον πρώτο χρόνο, θα μπορείτε να το κάνετε μόνη σας μία φορά το τρίμηνο και μετά το δεύτερο χρόνο της ζωής του δύο με τρεις φορές το χρόνο.

Οι πτώσεις της ανάπτυξής του σημειώνονται μόνο στο ημερολόγιο του παιδιάτρου

Ψέμα: Αναπόφευκτα ο γιατρός σας είναι ο πλέον κατάλληλος για να αναλύσει αυτές τις πτώσεις (ύψος, βάρος και σωματική διάπλαση) και να διαγνώσει κάποια ανωμαλία. Παρ’ όλα αυτά, η συχνή μέτρηση του παιδιού σας και η τήρηση ενός ημερολογίου για την πορεία της ανάπτυξής του από εσάς τις ίδιες είναι μια πολύ καλή αντίδραση.

Αν παρ’ ελπίδα εμφανιστεί κάποιο πρόβλημα ανάπτυξης, η διάγνωση θα είναι πολύ πιο εύκολη και γρήγορη δείχνοντας απλώς το ημερολόγιο στο γιατρό.

Στασιμότητα ή απότομες αλλαγές είναι ανησυχητικά φαινόμενα

Αλήθεια: Αν η γραμμή ανάπτυξής του δεν ανεβαίνει, αλλά παραμένει επίπεδη για πολλούς μήνες ή αν πάρει την ανιούσα ή την κατιούσα απότομα, χωρίς αμφιβολία πρέπει να αρχίσετε να ανησυχείτε. Όταν αυτό το φαινόμενο επηρεάζει το ύψος του, τότε μπορεί να προμηνύει μια παθολογία για την οποία ευθύνεται η έλλειψη κάποιας ορμόνης σχετικής με την ανάπτυξη. Πρέπει, λοιπόν, να κινητοποιηθείτε όταν το παιδί σας δεν καταφέρει να ψηλώσει ούτε ένα εκατοστό για έναν ολόκληρο χρόνο ή αν επιβραδυνθεί η ανάπτυξή του και ψηλώνει μόνο δύο εκατοστά ετησίως, από τη στιγμή που έπαιρνε 5 με 6 εκατοστά μέχρι πριν ένα χρόνο. Όταν η γραμμή ανάπτυξης έχει να κάνει με το σωματικό του βάρος, το οποίο δεν έχει μια φυσιολογική εξέλιξη, αυτό ίσως να σχετίζεται με κάποια πάθηση του γαστρεντερικού.

Κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους της ζωής του το παιδί μεγαλώνει πιο γρήγορα

Αλήθεια: Ανάμεσα στο χρονικό διάστημα της γέννησης και των δώδεκα μηνών, το μωρό σας παίρνει περίπου 25 εκατοστά: είναι αναγκασμένο να μεγαλώσει! Όμως δε διατηρεί αυτόν τον τρελό ρυθμό καθ’ όλη τη διάρκεια της ανάπτυξής του. Στο δεύτερο χρόνο περίπου παίρνει άλλα δώδεκα εκατοστά. Στον τρίτο, όμως, χρόνο οι πόντοι που παίρνει μειώνονται στους εννέα. Από κει και πέρα σταθεροποιείται και τα επόμενα χρόνια παίρνει κατά μέσο όρο πέντε εκατοστά ετησίως. Αυτό συμβαίνει μέχρι την εφηβεία, όπου τότε θα γνωρίσει μια άλλη έκρηξη ανάπτυξης.

Είναι φυσιολογικό να είναι ένα μωρό στρουμπουλό μέχρι το πρώτο του έτος

Αλήθεια: Το να είναι ένα μωρό σαν ντολμαδάκι πριν τα πρώτα του γενέθλια δεν είναι καθόλου μα καθόλου αφύσικο. Όπως ακριβώς συμβαίνει και με το ύψος, έτσι αυξάνεται και το βάρος του κατά τη διάρκεια του πρώτου χρόνου: το μικρό σας παίρνει 6-7 κιλά στην περίοδο αυτή, ενώ τον επόμενο χρόνο παίρνει 2-3. Δεν μπορούμε να τριπλασιάσουμε το αρχικό βάρος της γέννησης του σε δώδεκα μήνες χωρίς να αποκτήσει μερικά «βραχιολάκια» στα μπρατσάκια και στα μπουτάκια! Και επιπλέον, κατά τη διάρκεια των πρώτων μηνών της ζωής του δεν ξέρει να περπατήσει και εξαρτάται από σας. Αντιθέτως, μετά τον πρώτο χρόνο, είναι καιρός να γίνει η «κάθαρση». Η πορεία της γραμμής της σωματικής διάπλασης (η οποία υπολογίζεται με το ΔΣΜ: διαιρούμε το βάρος με το ύψος στο τετράγωνο) θα σας δείξει καθαρά αν συμβαίνει κάτι ή όχι. Αυξάνεται κατακόρυφα σχεδόν μέχρι τον πρώτο χρόνο. Από τη στιγμή που αρχίζει να περπατάει, γίνεται λιγότερο στρουμπουλό -άρα παύει να είναι τόσο πολύ εξαρτημένο από σας. Ο Δείκτης Σωματικής Μάζας μειώνεται βαθμιαία μέχρι την ηλικία των 6-7 ετών. Μετά, η γραμμή ξαναπαίρνει την ανιούσα. Το παιδί σας θα είναι τελείως διαφορετικό μέχρι το τέλος της ανάπτυξής του.

Η κρίσιμη στιγμή είναι όταν η γραμμή ξανανεβαίνει και το παιδί παχαίνει υπερβολικά. Να προσέξετε γιατί αν αυτό συμβεί στη ηλικία των 6 περίπου ετών, πιθανόν να διαγράφεται μια τάση παχυσαρκίας. Σε αυτή την περίπτωση επιβάλλεται μια επίσκεψη σε διαιτολόγο.

Μπορούμε να του δώσουμε πρωτεΐνες (ψάρι και κρέας) από τον τέταρτο μήνα και μετά

Ψέμα: Μέχρι τους δέκα πρώτους μήνες της ζωής του, το γάλα πρέπει να είναι η βασική τροφή του. Είτε είναι το δικό σας είτε είναι του εμπορίου, περιέχει όλα τα απαραίτητα συστατικά που χρειάζεται για να καλύψει τις ανάγκες του χωρίς να πάθει αβιταμίνωση. Όταν έρθει η ώρα να του δώσετε κρέας και ψάρι, αυτό θα είναι μετά τον 6ο μήνα για το κρέας και μετά τον 9ο για το ψάρι -και σε πολύ μικρές και καθορισμένες ποσότητες καθημερινά.

Το ύψος του παιδιού εξαρτάται κι από το ύψος των γονιών του

Αλήθεια και ψέμα: Οι ψηλοί γονείς θα κάνουν ψηλά παιδιά; Οι κοντοί γονείς θα κάνουν κοντά παιδιά; Είναι πιθανό, αν λάβουμε υπόψη μας τα γονίδια που κληρονομούνται από τους γονείς. Αν οι γονείς είναι ψηλοί, τότε ίσως το παιδί τους να γίνει ακόμα πιο ψηλό απ’ αυτούς, γιατί τα βασικά γονίδια συσσωρεύονται.

Το ίδιο συμβαίνει και με τους κοντούς γονείς, αλλά αντίστροφα: το παιδί τους ίσως να γίνει πιο κοντό από αυτούς. Υπάρχει ένας τρόπος για να υπολογίσετε το ύψος που θα έχει το παιδί σας: προσθέστε το ύψος του πατέρα και της μητέρας (σε εκατοστά), προσθέστε άλλα 13, αν είναι αγόρι, ή αφαιρέστε 13, αν είναι κορίτσι, και στη συνέχεια το διαιρείτε με το δύο. Όμως προσέξτε, αυτό δεν είναι παρά μια ένδειξη. Μην ξεχνάτε ότι η κληρονομικότητα κρύβει και κινδύνους: οι ψηλοί γονείς ίσως να έχουν κάποιον πρόγονο (γονείς, παππούδες κλπ.) που να ήταν κοντός, κι αυτό το γονίδιο να κληροδοτηθεί στο παιδί τους. Επιπλέον, μπορεί το παιδί να «συναντήσει» και μερικά περιστατικά στη διαδρομή, όπως μια πρόωρη εφηβεία που διακόπτει την ανάπτυξη πολύ νωρίτερα ή μια χρόνια θεραπεία με κορτιζόνη κι έτσι δε θα έχει το ύψος που θα μπορούσε να έχει. Στην πραγματικότητα, δεν μπορούμε να κάνουμε πρόβλεψη για το ύψος του πριν μπει στην περίοδο της εφηβείας. Όλα είναι πιθανά, γι’ αυτό κάντε υπομονή...

Ο γιατρός μπορεί να μετρήσει την ηλικία των οστών του παιδιού

Αλήθεια: Αν ο γιατρός σας ανησυχεί για την ανάπτυξη του παιδιού σας, θα σας ζητήσει χωρίς αμφιβολία να επισκεφθείτε έναν ειδικό για να μετρήσει την ηλικία των οστών του παιδιού σας. Θα εκτιμήσει την οστεοποίηση και τους χόνδρους. Αν, για παράδειγμα, σας πει ότι η ηλικία των οστών του είναι δύο ετών και η βιολογική ηλικία του είναι τεσσάρων, αυτό σημαίνει ότι η ανάπτυξή του θα κρατήσει σαν να ήταν η βιολογική του ηλικία δύο ετών, άρα η ανάπτυξή του θα κρατήσει παραπάνω από το κανονικό!

Μια θεραπεία με χορήγηση κορτιζόνης θα σταματήσει προσωρινά την ανάπτυξή του

Αλήθεια: Η κορτιζόνη χορηγείται στα παιδιά για την αντιμετώπιση του άσθματος, για τα εκζέματα ή για τις διάφορες φλεγμονές (στομαχικές ή κυκλοφορικές). Όμως έχει αποδειχτεί ότι αυτή η ουσία (είτε λαμβάνεται από το στόμα είτε σε μορφή σπρέι ή ως αλοιφή) σταματάει την ανάπτυξη του παιδιού κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Προσοχή, αυτό συμβαίνει μόνο σε περιπτώσεις που είναι χρόνια η χρήση του (για πολλούς μήνες χωρίς διακοπή) και σε ισχυρές δόσεις (από 500 με 800 μικρογραμμάρια την ημέρα). Με το που θα σταματήσει η αγωγή, το παιδί θα μπει ξανά σε φυσιολογική διαδικασία ανάπτυξης. Δυστυχώς, όμως, η χαμένη ανάπτυξη μερικές φορές δεν μπορεί να ανακτηθεί...

Ένα μωρό αν δεν είχε μεγάλη ανάπτυξη μέσα στη μήτρα θα είναι δίχως άλλο κοντό

Ψέμα: Για να είμαστε ειλικρινείς, τίποτα δεν μπορεί να μας επιτρέψει να το ξέρουμε από την αρχή. Μερικά μωρά που έχουν γεννηθεί με ύψος κάτω του μέσου όρου (λιγότερο από 47 εκ.), αν και είναι στα κατώτερα όρια, συχνά καλύπτουν αυτή τη διαφορά μετά τα 3 τους χρόνια. Από τα υπόλοιπα μωρά, 25% περίπου θα παραμείνουν κοντά και ως ενήλικες σε σύγκριση με το μέσο όρο του πληθυσμού.

Μια αγωγή με βάση την αυξητική ορμόνη μπορεί να αποβεί επικίνδυνη

Ψέμα: Είναι φυσιολογικό να αμφισβητούν οι γονείς αυτή τη μέθοδο, καθώς στο παρελθόν η ορμόνη που είναι υπεύθυνη για την ανάπτυξη του ανθρώπινου σώματος, η οποία βρίσκεται στη υπόφυση κι έχει χορηγηθεί σε ενέσιμη μορφή σε παιδιά με πάρα πολύ μικρή ανάπτυξη, έχει προκαλέσει μια πάρα πολύ σοβαρή ασθένεια. Όμως τώρα πια δεν υπάρχει κανένας τέτοιος κίνδυνος, αφού η αυξητική ορμόνη κατασκευάζεται αποκλειστικά στα εργαστήρια. Εάν ο γιατρός σάς προτείνει αυτή τη θεραπεία για το παιδί σας, μην πανικοβληθείτε. Μπορεί να χορηγηθεί πριν την περίοδο της εφηβείας, αλλά ακόμα κι από τις πρώτες εβδομάδες της ζωής του, από τη στιγμή που θα διαγνωσθεί η έλλειψη της ορμόνης της ανάπτυξης. Αυτή η θεραπεία θα εφαρμοστεί μετά από εξετάσεις αίματος και μόνο σε παιδιά που η ανάπτυξή τους βρίσκεται κάτω από το 75% του μέσου όρου ανάπτυξής σε αυτή την ηλικία. Η αγωγή συνίσταται στη χορήγηση ενέσεων σε καθημερινή βάση που συνήθως συνεχίζονται μέχρι το τέλος της εφηβείας.

Η παροχή της στοργής δεν έχει καμία συνέπεια στην ανάπτυξή του

Ψέμα: Για να μεγαλώσει σωστά, ένα μωρό δεν αρκεί μόνο να έχει καλή υγεία και να τρέφεται σωστά. Πρέπει επίσης να παίρνει και αγάπη. Ακόμα και στις πολύ σοβαρές ασθένειες, μπορούμε να διακρίνουμε την εμφάνιση μιας παθολογίας του ψυχοσυναισθηματικού νανισμού, που επηρεάζει σε πολύ μεγάλο βαθμό την ανάπτυξή του. Χωρίς να φτάνετε σε ακραίες καταστάσεις, είναι αρκετό για να επηρεάσει ένα παιδί ακόμα κι ένα δυνατό συναισθηματικό σοκ (ένας θάνατος, μια αρρώστια στην οικογένεια κλπ.) που προκαλεί μια μικρή καμπή στη σωματική ανάπτυξή του, η οποία ευτυχώς είναι προσωρινή!

Πώς μεγαλώνουν τα οστά;

Όλα τα μακριά οστά του παιδιού σας είναι κατασκευασμένα σύμφωνα με έναν και μόνο τρόπο: ένα σώμα που έχει το σχήμα σωλήνα και ονομάζεται διάφυση, ένα κεφάλι σε κάθε τελείωμά του που λέγεται επίφυση και ανάμεσα σε αυτά τα δύο ένα κομμάτι οστών που δεν είναι ακόμα συμπαγές και ονομάζεται χόνδρος ανάπτυξης. Με το πέρασμα των χρόνων, αυτό το υλικό αρχίζει σιγά-σιγά να γίνεται σκληρό μέχρι να επιτρέψει στα κόκαλα να μεγαλώσουν. Για να μεγαλώσει η διάμετρος του οστού, υποβάλλεται σε άλλη τεχνική: είναι καλυμμένο με μια μεμβράνη, η οποία βρίσκεται μέχρι και κάτω από τον εξωτερικό φλοιό του. Αυτή τη μεμβράνη μπορεί να την κατασκευάσει μόνο του το κόκαλο. Χρόνο με το χρόνο, οι ειδικοί δοκιμάζουν ένα νέο οστεϊκό υλικό για την ενίσχυσή του. Δημιουργούν ένα κανάλι στο εσωτερικό του οστού και το τοποθετούν εκεί. Όμως, χωρίς τη δράση των ορμονών, αυτοί οι μηχανισμοί για την ενίσχυση της ανάπτυξης πέφτουν στο κενό.

Οι υπερδραστήριες ορμόνες

Η ορμόνη της ανάπτυξης, που λέγεται και αυξητική ορμόνη, παράγεται από την υπόφυση, ένα μικρό αδένα που βρίσκεται στο κέντρο του εγκεφάλου. Στα παιδιά, αυτή η ουσία για να «τα μεγαλώσει» παράγεται αποκλειστικά κατά τη διάρκεια του ύπνου: το 50% κατά τη διάρκεια του παράδοξου ύπνου, δηλαδή καθώς ονειρεύεται, και το άλλο 50% κατά τη διάρκεια των υπόλοιπων φάσεων του ύπνου. Κατά την εφηβεία, αυτή η ορμόνη θα εκκρίνεται μέρα και νύχτα. Ο ρόλος της; Εντατικοποιεί την παραγωγή των πρωτεϊνών, «τα τούβλα» που κατασκευάζουν τον οργανισμό και στη συνέχεια διασφαλίζουν την πρόοδό του. Μια άλλη ορμόνη που εκκρίνεται από το θυρεοειδή αδένα, η θυροξίνη, βοηθά αυτό το έργο.

Στάδια ανάπτυξης και σεξουαλικότητα

Από 0 έως 3 ετών
Ένα παιδί είναι σεξουαλικό ον από την ώρα της σύλληψής του. Ακόμα και σε τόσο μικρή ηλικία, οι ορμόνες και οι εγκεφαλικές λειτουργίες του είναι τόσο ανεπτυγμένες, που μπορεί έχει αντιδράσεις που αποτελούν σεξουαλικές εκδηλώσεις. Έτσι, ανάλογα με το πώς αντιμετωπίζουμε το θέμα της τουαλέτας ή του μπάνιου, του δίνουμε τα πρώτα μηνύματα για τα όργανά του.

Από 3 έως 6 ετών
Γύρω στην ηλικία των τριών, το παιδί ανακαλύπτει το φύλο του και τη σεξουαλικότητά του. Οι ψυχολόγοι λένε πως στα 5 το παιδί πλέον ξέρει να ξεχωρίζει ξεκάθαρα αν είναι αγόρι ή κορίτσι. Αποκτά μια έντονη έλξη για όποιον/α θυμίζει τους γονείς του, και επίσης, επειδή ο λόγος του γίνεται πιο παραγωγικός, αρχίζει να ρωτά πώς γεννιούνται τα μωρά και πώς μπαίνει το σποράκι στην κοιλιά της μαμάς.

Από 6 έως 9 ετών
Το παιδί τώρα πια συνδέει την ερωτική έλξη με την αγάπη. Στο σχολείο όμως παίρνει διάφορα μηνύματα, μαθαίνει να γελά πονηρά και να λέει κακές λέξεις. Αντιμετωπίζει το σεξ σαν ένα ολοκαίνουργιο λίγο βρόμικο παιχνίδι. Αν δεν το πείσουμε να μοιραστεί μαζί μας τις γνώσεις του, αν σοκαριστούμε ή απαγορέψουμε κάποιες εκφράσεις και αν αποφύγουμε να του μιλήσουμε ανοιχτά για το σεξ, θα το απομακρύνουμε από εμάς και θα αναζητήσει αλλού να καλύψει την περιέργειά του.

Από 9 έως 12+
Με τον μέσο όρο έναρξης της εφηβείας τα 12 χρόνια, την περίοδο να εμφανίζεται πλέον σε 10χρονα κορίτσια, επιβάλλεται να έχει προηγηθεί ουσιαστική ενημέρωση, επειδή η εφηβεία δεν αφήνει περιθώρια επικοινωνίας με τους γονείς. Έτσι θα πρέπει να προκαλούμε συζητήσεις για την ανάπτυξη, τη λειτουργία των γεννητικών οργάνων, τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, την αντισύλληψη και τη αξία μιας σχέσης που βασίζεται στην αφοσίωση.

Πότε πρέπει να ξεκινήσει η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση;
Η καταλληλότερη στιγμή φαίνεται να είναι όταν ρωτήσει το ίδιο το παιδί. Οι πληροφορίες ή πολλές φορές οι υπερβολικές λεπτομέρειες που μπορεί να δίνονται χωρίς να έχει προλάβει το παιδί να αναρωτηθεί το ίδιο, έχουν αρνητικό αποτέλεσμα για το παιδί διότι δεν μπορεί να αφομοιώσει τις πληροφορίες και τις πιο πολλές φορές το αφήνουν αδιάφορο. 

1) Το στοματικό στάδιο : Περιλαμβάνει τους 18 πρώτους μήνες της ζωής. Σ’αυτό ερωτογενής περιοχή είναι το στόμα. Το παιδί αρέσκεται να θηλάζει, να πιπιλίζει, να γεύεται, να καταπίνει και γενικά να τοποθετεί κάθε είδους αντικείμενα στο στόμα. 2) Το πρωκτικό στάδιο : Διαρκεί από το 1ο μέχρι το 3ο έτος και αντιστοιχεί στην χρονική περίοδο που γίνεται από τους γονείς η εκπαίδευση του παιδιού στον έλεγχο των σφιγκτήρων του. Το παιδί αντλεί ευχαρίστηση από το να κατακρατεί τα κόπρανά του ή από το να τα προσφέρει υπό μορφή δώρου στον γονέα. 3) Το φαλλικό στάδιο : Διαρκεί από το 3ο μέχρι το τέλος του 5ου έτους. Σ’αυτό η ερωτογενής περιοχή εντοπίζεται στα γεννητικά όργανα. Στο στάδιο αυτό εμφανίζεται ερωτογόνος προσκόλληση του παιδιού στον ετερόφυλο γονέα και επιθετικά αισθήματα απέναντι στον ομόφυλο γονέα ( ο οποίος θεωρείται αντίπαλος στις επιθυμίες αποκλειστικής κατοχής του αντικειμένου αγάπης). Η προσκόλληση των αγοριών στην μητέρα τους ονομάστηκε από τον Φρόϋντ Οιδιπόδειο σύμπλεγμα, ενώ η αντίστοιχη προσκόλληση των κοριτσιών στον πατέρα τους ονομάστηκε σύμπλεγμα της Ηλέκτρας. Τα πιο πάνω συμπλέγματα λύνονται τελικά με την ταύτιση με τον γονέα του ίδιου φύλου. ( άγχος του ευνουχισμού-φθόνος του πέους).

FREUD

Στάδιο                                                                                                      Ηλικία
Στοματικό στάδιο                                                                                                  0-18 μηνών
Πρωκτικό στάδιο                                                                                                   1 1/2 - 2 1/2  με 3 ετών
Ουρηθρικό στάδιο
Μεταβατικό στάδιο
μεταξύ πρωκτικού και
φαλλικού
Φαλλικό ή οιδιπόδειο στάδιο                                                                               2 1/2 με 3 - 5 με 6 ετών
Λανθάνουσα περίοδος                                                                                           5 με 6 - 11 με 13 ετών
Γεννητικό στάδιο                                                                                                    11 με 13 - ενηλικίωση

PIAGET

Προγλωσσικό αισθητικο-κινητικό                                                                         0-2 ετών
στάδιο
Αναπαραστασιακό ή προ των λογικών                                                                  2-7 ετών
διεργασών στάδιο
Στάδιο των συγκεκριμένων λογικών                                                                        7-12 ετών
διεργασιών
Στάδιο των τυπικών λογικών διεργασιών                                                              12-18 ετών

ERIKSON

Βρεφική ηλικία                                                                                                            0 - 12 με 18 μηνών
                                                                                                                                      Βασική εμπιστοσύνη-
                                                                                                                                      Βασική δυσπιστία ΕΛΠΙΔΑ
                                                                                                                                       
Νηπιακή ηλικία                                                                                                           12 με 18-36 μηνών
                                                                                                                                     Αυτονομία-Ντροπή
                                                                                                                                     και   Αμφιβολία    
                                                                                                                                      ΘΕΛΗΣΗ

Προσχολική ηλικία                                                                                                     3-6 ετών
                                                                                                                                     (Ηλικία του παιγνιδιού) Πρωτοβουλία -
                                                                                                                                      Ενοχή
                                                                                 ΣΚΟΠΟΣ

Σχολική ηλικία                                                                                                                6-11 ετών
Φιλοπονία (Επιμέλεια)-Κατωτερότητα ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ

Εφηβεία                                                                                                                          11-21 ετών
Ταυτότητα - Σύγχυση (Διάχυση
ταυτότητας)
ΠΙΣΤΗ / ΠΙΣΤΟΤΗΤΑ
Νεαρή ενήλικη ζωή                                                                                                       21-35 ετών
Στενή σχέση - Απομόνωση
ΑΓΑΠΗ

Ενήλικη ζωή                                                                                                              35 - 65 ετών
Παραγωγικότητα - Απορρόφηση
στον εαυτό
ΝΟΙΑΞΙΜΟ (ΦΡΟΝΤΙΔΑ)


Γηρατειά (Ώριμη ηλικία)                                                                                            65 - θάνατος
Ακεραιότητα - Απόγνωση
ΣΟΦΙΑ

ΤΑ ΣΤΑΔΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ -ΚΥΚΛΟΥ ΤΗΣ ΖΩΗΣ
Κατά τη γέννηση το φυσιολογικό νεογνό έχει ήδη έτοιμους τους ψυχοφυσιολογικούς μηχανισμούς που θα το βοηθήσουν στην προσαρμογή του στο εξωμήτριο περιβάλλον. Τις επόμενες δύο ως οκτώ εβδομάδες οι μηχανισμοί αυτοί θα λειτουργήσουν κυρίως ως εξισορροπιστικοί και θα προφυλάξουν το νεογνό από τις διεγέρσεις του περιβάλλοντος. Η ψυχολογική αφαίρεση των μηχανισμών αυτών θα αρχίσει να δημιουργεί το εγώ του ατόμου.
Ένα μεγάλο τμήμα της ημέρας, στις πρώτες αυτές εβδομάδες, καταναλίσκεται στον ύπνο. Χαρακτηριστικά, παρατηρούμε περιόδους ή κύκλους ήσυχου ή ανήσυχου ύπνου να εναλλάσσονται με περιόδους ήρεμης ή ενεργητικής εγρήγορσης, όπου το παιδάκι κάνει μορφασμούς, κινεί τα άκρα του, κλαίει κτλ. και με τα μηνύματα αυτά εγκαθιστά από μέρους του τη σχέση προς τη μητέρα που το τρέφει αλλά και το διεγείρει ή το ανακουφίζει με ερεθίσματα κυρίως απτικά και κιναισθητικά.
Το νεογνό απαντά σε οπτικά και ακουστικά ερεθίσματα από την πρώτη μέρα της ζωής του. Η όλη απαντητικότητά του στα διάφορα ερεθίσματα εξαρτάται από την ιδιοσυστασία του και επηρεάζει φυσικά τη διαντίδρασή του με τη μητέρα του. Στην αρχή το νεογνό βρίσκεται στη φάση του φυσιολογικού αυτισμού (φυσιολογική αυτιστική φάση), νιώθει δηλαδή σαν αυτό να είναι ο κόσμος όλος. Γρήγορα , όμως, από το δεύτερο κιόλας μήνα θ' αναπτυχθεί η έντονη σχέση με τη μητέρα η φυσιολογική συμβιωτική φάση. Για την ανάπτυξη της έντονης αυτής σχέσης βοηθά και το χαμόγελο του παιδιού που παράγεται από τις πρώτες μέρες της ζωής του. Το πρώτο αυτό χαμόγελο, που είναι μόνο μια μικρή ανύψωση της γωνίας του στόματος, είναι προγραμματισμένο γενετικά και δεν εμφανίζεται σαν απάντηση στο χαμόγελο ή τον οποιοδήποτε ερεθισμό από μέρους της μητέρας. Ικανοποιεί, όμως, ιδιαίτερα τη μητέρα, η οποία και προσπαθεί να το προκαλέσει και σύντομα το καταφέρνει, διότι εξελικτικά γρήγορα το χαμόγελο αρχίζει να παράγεται σαν απάντηση σε ήχους, όπως η φωνή της μητέρας. Πλήρες χαμόγελο υπάρχει ήδη στην τρίτη εβδομάδα και το κλάμα ή το χαμόγελο του παιδιού, ενδείξεις ευχαρίστησης ή δυσαρέσκειας, συνεργάζονται με το κούνημα, το χάδι ή τη χροιά της φωνής της μητέρας στην ανάπτυξη της συμβιωτικής σχέσης και την ανάπτυξη του εγώ του παιδιού. Έτσι, προοδευτικά στους επόμενους μήνες, η σταθερή και συνεπής συμπεριφορά της μητέρας (ή του οποιουδήποτε άλλου ατόμου (ή ατόμων) έχουν τη βασική φροντίδα) προς το παιδί, όσον αφορά τις ανάγκες του και ιδιαίτερα την ανακούφιση της εσωτερικής του διέγερσης σε λογικά αναμενόμενο χρόνο με τροφή, χάδι, κούνημα κτλ., βοηθά στην ανάπτυξη ενός ατόμου που εμπιστεύεται τη μητέρα του και αργότερα τους άλλους ανθρώπους, νιώθει ασφάλεια και έχει αυτοπεποίθηση.
Ήδη όμως από τον τέταρτο με έκτο μήνα το παιδάκι αρχίζει να προσπαθεί να αποχωρισθεί από τη μητέρα του, καθώς και η ανάπτυξη του μυϊκού του συστήματος το βοηθά να αρχίσει να εξερευνά το περιβάλλον του. Ο φόβος να χάσει τη μητέρα του στην προσπάθεια του να αποχωρισθεί από αυτήν δημιουργεί τον φόβο των ξένων γύρω στους οκτώ μήνες, οπότε παρατηρούμε ένα βρέφος που πήγαινε εύκολα σε άλλη αγκαλιά να μην αποχωρίζεται τη μητέρα του και να κλαίει κάθε φορά που το ζητά άλλο άτομο. Η διεργασία αυτή του αποχωρισμού-εξατομίκευσης του παιδιού είναι από τις σημαντικότερες, φθάνει στο αποκορύφωμα της στους δεκαοκτώ μήνες και συμπληρώνεται κατά την Mahler όταν το παιδάκι γίνει τριών χρόνων, αφού, όμως, προηγηθεί και επαναπροσέγγιση του παιδιού προς τη μητέρα (βλ. Πίνακα 3-1).
Ο ρόλος της μητέρας στο να αφήσει το νήπιο να φύγει από κοντά της παροτρύνοντας και ενισχύοντας την ανάγκη του για ανεξαρτησία και ταυτόχρονα ανακουφίζοντας τον φόβο του από τον αποχωρισμό και την ανάγκη του για εξάρτηση είναι αποφασιστικός και η συμπεριφορά της θα κρίνει κυρίως κατά πόσο το άτομο θα γίνει ή όχι ελεύθερο και ανεξάρτητο, αλλά και ταυτόχρονα ικανό για στενές και αρμονικές διαπροσωπικές σχέσεις.
Κατά τους πρώτους δεκαοκτώ με είκοσι τέσσερις μήνες αναπτύσσεται προοδευτικά και το σημαντικότερο τμήμα της ευφυίας του παιδιού. Κατά τον Piaget το νήπιο θα διακινηθεί από αντανακλαστικές και μόνο κινήσεις στον πρώτο μήνα της ζωής του, στη βαθμιαία ανακάλυψη σχημάτων συμπεριφοράς που το βοηθούν να εξερευνήσει τον κόσμο γύρω του και κατόπι στη δημιουργία με τη βοήθεια της μνήμης της ικανότητας για εσωτερική αναπαράσταση των εξωτερικών αντικειμένων. Η αναπαράσταση αυτή δίνει πια εσωτερική μονιμότητα στον εξωτερικό κόσμο και βοηθά τον άνθρωπο να υπολογίσει τις μελλοντικές πράξεις με εσωτερικές διασυνδέσεις ιδεών και συναισθημάτων, που τις αναπαριστούν. Η ικανότητα για εσωτερική αναπαράσταση των εξωτερικών αντικειμένων, αν και αναπτύσσεται γύρω στους δεκαοκτώ με είκοσι τέσσερις μήνες, εξελίσσεται και οριστικοποιείται γύρω στα εφτά χρόνια (αναπαραστασιακό ή προ των λογικών διεργασιών στάδιο) (βλ. Πίνακα 3-1).
Γύρω στους δεκαοχτώ μήνες έχει αναπτυχθεί σημαντικά και η ομιλία. Η ομιλία με τη χρησιμοποίηση των συμβόλων της γλώσσας βοηθά στην αντιμετώπιση καταστάσεων λεκτικά και όχι με πράξεις, (που είναι κάτι τελειωτικό) και πολλαπλασιάζει απεριόριστα τη δυνατότητα επικοινωνίας του ανθρώπου.
Προοδευτικά σχηματίζεται η αίσθηση του εγώ ή εαυτού του ατόμου, που ολοκληρώνεται στα τρία περίπου χρόνια, οπότε το παιδάκι μπορεί να πει και να αντιληφθεί ολοκληρωμένα τις διαστάσεις της έννοιας «εγώ». Τα πρώτα στοιχεία του εγώ είναι σωματικά και προέρχονται κυρίως από ερεθίσματα κιναισθητικά, αφής, πίεσης και θερμικά και κατόπι των άλλων αισθήσεων. Τα ερεθίσματα αυτά συνθέτουν βαθμιαία την αίσθηση του σωματικού εγώ, που με τη σειρά του δημιουργεί την αντίληψη της σωματικής εικόνας του ατόμου. Η ανάπτυξη και σύνθεση του εγώ βασίζεται κυρίως στις ψυχικές αναπαραστάσεις των αισθήσεων του «καλού» και του «κακού» με την έννοια της ικανοποίησης-ευχαρίστησης και της δυσαρέσκειας-απογοήτευσης ή στέρησης. Οι αναπαραστάσεις αυτές, όμως, επηρεάζονται από τη σχέση του παιδιού με τη μητέρα (και λιγότερο με τον πατέρα). Έτσι, η αρμονική ικανοποίηση των αναγκών του παιδιού (ισορροπία μεταξύ ικανοποίησης και αναγκαίας στέρησης ή μη ικανοποίησης) βοηθά την ανάπτυξη ισορροπημένων αναπαραστάσεων «καλού» και «κακού», οι οποίες με τη σειρά τους επιτρέπουν συγκροτημένη σύνθεση του εγώ του ατόμου, αλλά και ισορροπημένη αντίληψη της μητέρας και σε επέκταση του εξωτερικού περιβάλλοντος ως ταυτόχρονα «καλού» και «κακού». Ταυτόχρονα βοηθούν σε εκμάθηση αντοχής στη στέρηση. Διαταραχές στη διαντίδρασή μητέρας-παιδιού οδηγούν σε μη ισορροπημένη σύνθεση των αναπαραστάσεων, μη συγκροτημένη σύνθεση του εαυτού, διαταραγμένες σχέσεις με το περιβάλλον και ευαλωτότητα στη στέρηση.
Σημειώνουμε ότι η μητέρα δεν γίνεται αντιληπτή ως ολόκληρο άτομο από την αρχή της ζωής του παιδιού. Για πολλούς μήνες είναι ασύνδετα κομμάτια αναπαραστάσεων, μαστός, μάτια, φωνή κτλ., που προοδευτικά, όμως, συνδέονται, επενδύονται συναισθηματικά και γύρω στα τρία χρόνια συνθέτουν την αναπαράσταση της ολοκληρωμένης μητέρας. Τα τρία λοιπόν χρόνια της ζωής είναι το όριο όπου τόσο το άτομο, όσο και η μητέρα και φυσικά και τα άλλα άτομα του περιβάλλοντος, έχουν αποκτήσει πλήρη υπόσταση και είναι σαφώς διαχωρισμένα μεταξύ τους.
Μέχρι τα τρία χρόνια και με την αρχή γύρω στα ενάμιση ως δύο συμπληρώνεται συνήθως και η εκπαίδευση του παιδιού στον έλεγχο των απεκκριτικών του λειτουργιών. Καθώς ο νευρομυΐκός μηχανισμός της αφόδευσης και της ούρησης δεν ωριμάζει πριν τον δεύτερο χρόνο, δεν συνιστάται η εκπαίδευση του παιδιού πριν την ηλικία αυτή. Κατά την εκπαίδευση του το παιδί θα πρέπει να μπορέσει να εναρμονίσει τις παρορμήσεις του για συγκράτηση ή άφημα των ούρων ή κοπράνων με τις απαιτήσεις του περιβάλλοντος για έλεγχο, καθαριότητα και ρύθμιση του χρόνου. Ακολουθούν έντονες διαντιδράσεις με το περιβάλλον, μητέρα, πατέρα κτλ., που καθορίζουν την ισορροπημένη ή όχι ανάπτυξη ενός ελεύθερου και με εσωτερικό έλεγχο ανθρώπου ή ενός πεισματάρη, αμφίθυμου και με αισθήματα ντροπής ατόμου. Και πάλι η σταθερή, αποφασιστική και χωρίς τιμωρίες ή υποχωρήσεις συμπεριφορά των γονιών είναι η βάση για την καλή έκβαση της φάσης αυτής.
Την ίδια περίοδο η μυοσκελετική ωρίμανση του παιδιού επιτρέπει μεγάλη κινητικότητα, διερεύνηση του περιβάλλοντος και πειραματισμούς, που οδηγούν πολλές φορές σε καταστροφή αντικειμένων ή και αυτοτραυματισμούς. Η οποιαδήποτε εκδήλωση επιθετικότητας ή καταστροφικής τάσης είναι βασικά σύντονη με την ανάγκη του παιδιού να εναρμονίσει τις κινήσεις του και να ανακαλύψει τον κόσμο γύρω του, οπότε η συμπεριφορά των γονιών πρέπει να χαρακτηρίζεται από κατανόηση και συνετή προφύλαξη του παιδιού.
Σύμφωνα με τη θεωρία της ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης του Freud γύρω στα τρία χρόνια το παιδί έχει συμπληρώσει το στοματικό στάδιο (ή φάση) που διαρκεί από τη γέννηση μέχρι περίπου τον ενάμιση χρόνο και λέγεται έτσι επειδή το στόμα προεξάρχει ως η κατ' εξοχήν περιοχή εισόδου της ικανοποίησης ή έκφρασης της δυσαρέσκειας (δάγκωμα κτλ.) και το πρωκτικό στάδιο (ή φάση) - ενάμιση ως δυόμιση με τρία χρόνια περίπου - όπου ο πρωκτός αλλά και η ουρήθρα, επισύρουν την προσοχή του παιδιού μέσα από τις λειτουργίες της αφόδευσης και της ούρησης και την εκπαίδευση σ' αυτές. Η επένδυση των περιοχών αυτών με έντονα αισθήματα θετικά και αρνητικά από μέρους του ατόμου έκανε τον Freud να τις ονομάσει ερωτογόνες ζώνες. Η τρίτη ερωτογόνος ζώνη είναι τα γεννητικά όργανα και η έντονη επένδυση τους μετά τα δυόμιση με τρία χρόνια (αν και η επένδυση τους έχει αρχίσει από πολύ πιο νωρίς - αυνανισμός π.χ. παρατηρείται από τον πρώτο ακόμη χρόνο της ζωής) αποτελεί την είσοδο στο φαλλικό στάδιο (ή φάση), που διαρκεί μέχρι τα έξι περίπου χρόνια. Στη φάση αυτή το αγοράκι ή κοριτσάκι νιώθει έντονα πια τις διαφορές των δύο φύλων, καθώς η ταυτότητα φύλου' μεταξύ δευτέρου και τρίτου έτους έχει πια αποκρυσταλλωθεί. Η συνειδητοποίηση των διαφορών γεννά ορισμένους φόβους και απογοητεύσεις που είναι ειδικοί για το κάθε φύλο. Έτσι, το κοριτσάκι πρέπει να ξεπεράσει το αίσθημα απογοήτευσης ότι δεν έχει και δεν πρόκειται να αποκτήσει πέος, ενώ το αγοράκι έχει να ξεπεράσει τον φόβο ότι μπορεί να χάσει το πέος του, δηλαδή τον φόβο ή άγχος ευνουχισμού.
Στο στάδιο αυτό προεξάρχει το ονομαζόμενο οιδιπόδειο σύμπλεγμα (γι αυτό και λέγεται και οιδιπόδειο στάδιο), που μπορεί να διακριθεί σε θετικό και αρνητικό. Κατά το θετικό οιδιπόδειο σύμπλεγμα, το παιδάκι επιθυμεί τον γονιό του άλλου φύλου και φοβάται την εκδίκηση του γονιού του ίδιου φύλου καθώς αναπτύσσονται και επιθυμίες απομάκρυνσης ή και θανάτου του γονιού αυτού. Κατά το αρνητικό οιδιπόδειο σύμπλεγμα, το παιδάκι απογοητευμένο που δεν μπορεί να πετύχει τους στόχους του θετικού οιδιπόδειου, στρέφεται προς τον γονιό του ίδιου φύλου, οπότε και επιθυμεί την εξαφάνιση του γονιού του άλλου φύλου. Οι δυο μορφές του οιδιπόδειου συνυπάρχουν και τα συναισθήματα αγάπης, θυμού και φόβου είναι πολύ έντονα. Το παιδάκι για ν' ανταπεξέλθει στις εσωτερικές του ενορμήσεις δημιουργεί φαντασίες όπου βγαίνει νικητής ή νικήτρια, δημιουργεί φανταστικούς συντρόφους ή ταλαιπωρείται από εφιάλτες με τέρατα και δράκους, που συμβολίζουν τον γονιό που φοβάται.
Στην περίοδο αυτή η φαντασία του παιδιού γίνεται προοδευτικά συμβολική, ενώ προηγουμένως ήταν άμεση και φανερή. Η πληθώρα των παιδικών ιστοριών και παραμυθιών, δράκοι, πριγκίπισσες, ήρωες κτλ., θεωρείται ψυχαναλυτικά ότι αντιπροσωπεύει και απευθύνεται ακριβώς στη συμβολική αναπαράσταση των απωθημένων αιμομικτικών, γονεοκτονικών και συναγωνιστικών τάσεων του παιδιού καθώς και της τάσης του για παντοδυναμία και του φόβου του αποχωρισμού. Τελικά, η αγάπη των γονιών μεταξύ τους και προς το παιδί, η αγάπη του παιδιού προς τους γονείς, η ανάγκη του παιδιού για εξάρτηση, που προϋποθέτει κανείς γονιός να μην πεθάνει και ο μηχανισμός της ταυτοποίησης («καλύτερα να περιμένω να γίνω σαν τον πατέρα ή τη μητέρα όταν μεγαλώσω») βοηθούν το παιδί να λύσει το οιδιπόδειο και να βγει από τη φάση αυτή.
Φυσικά, η ήρεμη και ισορροπημένη αντιμετώπιση από μέρους των γονιών όλων των εκδηλώσεων αγάπης και ερωτισμού ή θυμού και επιθετικότητας του παιδιού θα επιτρέψει την αρμονική σύζευξη των αισθημάτων αυτών, την πετυχημένη λύση του οιδιπόδειου και τη δημιουργία ενός υπερεγώ, που το χαρακτηρίζει καλοήθεια και σταθερότητα.

Λανθάνουσα περίοδος
Η λανθάνουσα περίοδος αντιστοιχεί στην ηλικία από πέντε με έξι μέχρι έντεκα περίπου ετών. Ο όρος λανθάνουσα χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει την απώθηση στο ασυνείδητο των αιμομικτικών και γονεοκτονικών τάσεων της προηγούμενης περιόδου και δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι σημαίνει απουσία σημαντικών εξελίξεων και δραστηριοτήτων στην περίοδο αυτή, που είναι κυρίως οι εξής: 1) Η ανάπτυξη ποικίλων νοητικών, κατασκευαστικών και ακαδημαϊκών ικανοτήτων ή δεξιοτήτων, καθώς και η ανάπτυξη της απαραίτητης εσωτερικής παρώθησης και κινητοποίησης για την επίτευξη τους. 2) Η ανάπτυξη της ικανότητας για κοινωνικοποίηση μέσα από διαπροσωπικές αντιδράσεις τόσο με συνομηλίκους, όσο και με ενηλίκους. 3) Η ταυτοποίηση με συνομηλίκους του ίδιου φύλου και η δημιουργία ομάδων. 4) Η προοδευτική αύξηση της αυτονομίας και ανεξαρτησίας. 5) Η ανάπτυξη της ικανότητας χειρισμού του άγχους.
Καθώς η λανθάνουσα περίοδος συμπίπτει με την πρώτη σχολική ηλικία, η σύνθεση των διαφόρων δεξιοτήτων και η ικανότητα για σχέσεις με συνομηλίκους θα φανεί ιδιαίτερα στο σχολείο.
Στη διάρκεια της λανθάνουσας περιόδου, αν και τα παιδιά αρνούνται ότι ενδιαφέρονται για το άλλο φύλο, εν τούτοις αποκαλύπτουν το ενδιαφέρον αυτό με συμβολικό τρόπο: το κοριτσάκι τρέχει μακριά από το αγοράκι με τέτοιο τρόπο, ώστε να είναι σίγουρο πως αυτός θα την κυνηγήσει· το αγοράκι πειράζει το κοριτσάκι με τέτοιο τρόπο, ώστε να παραμένει κοντά της, ενώ λέει ότι δεν την αρέσει. Ταυτόχρονα, το κοριτσάκι προσπαθεί να είναι σαν το αγοράκι, καθώς ο πολιτισμός μας ευνοεί τον άντρα.
Κατά τον Piaget γύρω στα εφτά το παιδί μπαίνει στο στάδιο που χαρακτηρίζεται από την ανάπτυξη της ικανότητας για απλές λογικές διεργασίες (στάδιο των συγκεκριμένων λογικών διεργασιών) που αφορούν κυρίως την ταξινόμηση και τη συσχέτιση διαφόρων νοητικών στοιχείων. Η ικανότητα για πολύπλοκες λογικές διεργασίες, όπως η διαμόρφωση λογικών υποθέσεων, η εκτίμηση των πιθανοτήτων, η αντίληψη της συμβατότητας των νοητικών στοιχείων κτλ., αποτελεί το τελικό στάδιο εξέλιξης της ευφυίας και αναπτύσσεται μετά τα δώδεκα χρόνια (στάδιο των τυπικών λογικών διεργασιών).
Στην ηλικία των έξι ως έντεκα ετών διαμορφώνεται προοδευτικά το βασικό τμήμα του υπερεγώ, το καθαυτό υπερεγώ, που κινητοποιεί τα συναισθήματα ντροπής και ενοχής, ικανοποίησης και φόβου. Αρχίζει επίσης να διαμορφώνεται το ιδεώδες του εγώ με την ανάπτυξη της αίσθησης του σωστού και λάθους, δίκαιου και άδικου, ηθικού και ανήθικου.
Χαρακτηριστικό της περιόδου αυτής είναι η δημιουργία ομάδων του ίδιου φύλου με ειδικούς κανονισμούς, ιεροτελεστίες, ανάδειξη αρχηγού κτλ. Επίσης, γύρω στα εννιά, η αναζήτηση και η ανεύρεση ενός στενού φίλου ή φίλης και η δημιουργία μιας έντονης φιλικής σχέσης διαρκείας. Η σεξουαλική διερεύνηση τόσο του άλλου φύλου, όσο και του ίδιου, χαρακτηρίζει την ηλικία οκτώ ως έντεκα, καθώς και η αναζήτηση εξηγήσεων για τη σύλληψη και τη σεξουαλική ζωή και ο αυνανισμός. Τα κορίτσια στην ηλικία αυτή παρουσιάζονται πιο επιδέξια στον αθλητισμό από τα αγόρια, αν και τα αγόρια μιλούν γι' αυτόν πιο πολύ. Γύρω στα έντεκα, τα κορίτσια παρουσιάζουν ανομοιόμορφη εικόνα, καθώς άλλα παραμένουν μικρά και ανώριμα και άλλα δείχνουν ήδη εξωτερικά χαρακτηριστικά γυναίκας ή έχουν αρχίσει και να εμμηνορροούν.

Εφηβεία
Είναι η περίοδος της ζωής, όπου το παιδί ύστερα από μια σχετικά ήρεμη φάση, γύρω στα έντεκα του χρόνια αρχίζει ενεργά να απομακρύνεται από την οικογένεια. Η προσπάθεια αυτή για ανεξαρτησία μπορεί ή όχι να συμπίπτει με την εμφάνιση των χαρακτηριστικών του φύλου: π.χ. ένα κορίτσι που εμμηνορροεί στα οκτώ ή εννιά πιθανότατα δεν θα θεωρούνταν έφηβος, ενώ ένα κορίτσι των δεκαπέντε ή δεκαέξι που δεν εμμηνορροεί και έχει ελάχιστη ανάπτυξη του στήθους, θα θεωρούνταν πιθανότατα έφηβος.
Η εφηβεία τελειώνει, όταν το άτομο 1) πετυχαίνει την ψυχολογική ανεξαρτησία από τους γονείς του, που του επιτρέπει να γυρίσει κοντά τους σε μια νέα σχέση βασισμένη στην ισότητα και τον αμοιβαίο σεβασμό, 2) εγκαθιστά μια προσωπική ταυτότητα, που περιλαμβάνει και ένα σύστημα ηθικών αξιών και αφοσίωση στην εργασία, 3) αναπτύσσει την ικανότητα για διάρκεια στον διαπροσωπικό τομέα, που του επιτρέπει να δημιουργήσει σημαντικές και αμοιβαίες τόσο μη σεξουαλικές, όσο και σεξουαλικές σχέσεις, όπου μπορεί να δίνει και να παίρνει εξίσου.
Η εφηβεία μπορεί να διαιρεθεί σε τρεις υποπεριόδους: την πρώτη εφηβεία, έντεκα ως δεκατέσσερα, που περιλαμβάνει και την προεφηβεία, τη μέση εφηβεία, δεκατέσσερα ως δεκαέξι και την όψιμη εφηβεία, δεκαέξι μέχρι τη λύση της εφηβείας, που μπορεί να μη συμβεί ποτέ.
Η προσπάθεια απομάκρυνσης από τους γονείς δημιουργεί αισθήματα ανασφάλειας, που με τη σειρά τους γεννούν φόβους, εκνευρισμό και ανταγωνιστικότητα, χαρακτηριστικά όλα των εντεκάχρονων παιδιών.
Οι ορμονικές αλλαγές της εφηβείας προκαλούν αυξημένη σεξουαλική απαντητικότητά, αυξημένη σωματική αισθητικότητα και αυξημένη ψυχολογική ευαισθησία, Η ηλικία έναρξης της διαμόρφωσης των χαρακτηριστικών του φύλου ποικίλλει: Τα κορίτσια παρουσιάζουν συνήθως ανάπτυξη των μαστών, της τρίχωσης του εφηβαίου και του γυναικείου περιγράμματος γύρω στα δέκα με έντεκα χρόνια. Η έμμηνος ροή συνήθως αρχίζει μεταξύ έντεκα και δεκατρία, αλλά το φυσιολογικό εύρος εκτείνεται από εννιά ως δεκαέξι. Τα αγόρια δείχνουν ανάπτυξη των όρχεων και της τρίχωσης του εφηβαίου μεταξύ δώδεκα και δεκαέξι και ανάπτυξη του πέους και εκσπερμάτιση μεταξύ δεκατρία και δεκαεπτά. Τα σπερματοζωάρια αρχίζουν να εμφανίζονται λίγους μήνες ως δύο χρόνια μετά την έναρξη της εκσπερμάτισης. Ώριμα σπερματοζωάρια σε σημαντικό αριθμό δεν εμφανίζονται πριν τα δεκαπέντε ή δεκαέξι. Στα κορίτσια η έμμηνος ροή συνήθως αρχίζει λίγους μήνες ως ένα χρόνο πριν οι ωοθήκες αρχίσουν να παράγουν ώριμα ωάρια.
Η αρχή της εφηβείας (πρώτη εφηβεία) χαρακτηρίζεται από μεγάλη επιτάχυνση της σωματικής αύξησης, νωρίτερα στα κορίτσια αργότερα στ' αγόρια, τα οποία όμως γύρω στα δεκαπέντε ξεπερνούν τα κορίτσια στο ύψος. Η αλλαγή της φωνής στο αγόρι συχνά συμβαίνει στα δεκατρία με δεκατέσσερα. Ο αυξημένος ερωτισμός του σώματος του εφήβου δημιουργεί συγκεχυμένα συναισθήματα ταυτόχρονα ευχαρίστησης και φόβου, στο αγόρι π.χ. στύσεις μπορεί να συμβούν από στρες οποιασδήποτε μορφής. Επίσης ο αυξημένος ερωτισμός αυξάνει τη συχνότητα του αυνανισμού.
Η αυξημένη σωματική αισθητικότητα και η αυξημένη ενεργητικότητα οδηγούν στην ανάπτυξη έντονων σεξουαλικών και επιθετικών φαντασιών και στα δύο φύλα, που θα διαρκέσουν σ' όλη την εφηβεία, έως ότου προς το τέλος της συζευχθούν αρμονικά.
Οι έφηβοι και των δύο φύλων είναι περίεργοι γύρω από σεξουαλικά θέματα και η πρώτη εφηβεία χαρακτηρίζεται από ομαδικές εκδηλώσεις όπου αυτά κουβεντιάζονται, τα γεννητικά όργανα συγκρίνονται, εκδηλώνεται παροδική ομοφυλοφιλική διερεύνηση και γίνεται ομαδικός αυνανισμός.
Η έναρξη της εμμηνόρροιας μπορεί ν' αποτελέσει για το κορίτσι ένα από τα πιο ευχάριστα ή δυσάρεστα γεγονότα της ζωής της, ανάλογα με το πώς θα συνδεθεί από τη μητέρα με την αξία της γυναίκας, τη θηλυκότητα και την ικανότητα για τεκνοποίηση. Στην περίοδο αυτή ιδιαίτερη σημασία έχει για το κορίτσι η στάση του πατέρα, καθώς το κορίτσι εξαιτίας της απουσίας φόβου ευνουχισμού συνεχίζει και στην εφηβεία το ρομάντζο της οιδιπόδειας περιόδου, ως ότου βρει αργότερα σύντροφο.
Καθώς οι έφηβοι μπορούν πια να σκέπτονται συνδυάζοντας διάφορες πιθανότητες, αρχίζουν και δημιουργούν θεωρίες (που τις θεωρούν όλοι δικές του ανακαλύψεις) για να εξηγήσουν τον κόσμο γύρω τους και μέσα τους. Χαρακτηριστικό των θεωριών αυτών είναι ο μεγάλος ιδεαλισμός και η αντίθεση στις κατεστημένες αξίες. Ταυτόχρονα δημιουργούνται ομάδες του ίδιου φύλου, που είναι ανταγωνιστικές στις συμβατικές συνήθειες των μεγάλων, αλλά που υιοθετούν νέες συμβατικές καταστάσεις, όπως το ίδιο ντύσιμο, το ίδιο κόψιμο μαλλιών κτλ. Οι ομάδες αυτές στηρίζουν τους εφήβους στην προσπάθεια τους για ανεξαρτησία από τους γονείς και βοηθούν να σταθεροποιήσουν την ταυτότητα τους με την έντονη διαπροσωπική ανταλλαγή εμπειριών, που συμβαίνει σ' αυτές.
Ο ρόλος των γονιών είναι ιδιαίτερα δύσκολος στην περίοδο αυτή, γιατί θα πρέπει να συνδυάζει τη σταθερότητα εξάσκησης ελέγχου και περιορισμών με την κατανόηση απέναντι στην αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά του εφήβου, που προσπαθεί ν' απομακρυνθεί, οπότε τους ανταγωνίζεται και τους μειώνει, αλλά και έμμεσα ζητά την προστασία και την αγάπη τους.
Διάφοροι αμυντικοί μηχανισμοί κινητοποιούνται στην εφηβεία στην προσπάθεια του εγώ του εφήβου να αντιρροπήσει την αναζωπύρωση των αιμομικτικών, σεξουαλικών και επιθετικών του ενορμήσεων, όπως η άρνηση, η προβολή, η διανοητικοποίηση, ο ασκητισμός κ.ά.
Στη μέση εφηβεία οι ομάδες έχουν γίνει πια μικτές. Το αγόρι συζητά με το κορίτσι, μοιράζονται τα συναισθήματα τους, έρχονται σε σεξουαλική επαφή αρκετά όμως αδέξια και χωρίς τρυφερότητα και βρίσκουν παρηγοριά στη σχέση τους για τον αποχωρισμό από τους γονείς τους. Γύρω στα δεκαπέντε, ο σύντροφος που προτιμάται είναι του αντίθετου πια φύλου, αλλά δεν εκτιμάται ακόμα σαν ιδιαίτερη οντότητα. Είναι μάλλον ναρκισσιστική προέκταση του εαυτού του εφήβου, θα υπάρξουν ίσως αρκετοί τέτοιοι «έρωτες», έως ότου στην όψιμη εφηβεία ή την ώριμη ηλικία το άτομο γίνει ικανό για ώριμη σχέση, όπου θα αγαπά το άλλο άτομο σαν ξεχωριστό από αυτό.
Προοδευτικά, στοιχεία του ιδεώδους του εγώ ενσωματώνονται στο εγώ του ατόμου και γίνονται χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του. Με τη μεταμόρφωση αυτή του ιδεώδους του εγώ σε εγώ, το άτομο αποκτά τη δική του αίσθηση ταυτότητας από την έκθεση σε ποικίλες κοινωνικές, πολιτισμικές και φυσικά οικογενειακές επιδράσεις. Η ταυτότητα αυτή σύμφωνα με τη θεωρία της ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης του Erikson μπορεί να γίνει σταθερή ή το άτομο λόγω ανεπαρκών διαπροσωπικών, κοινωνικών κτλ. επιδράσεων να παρουσιάσει διάχυση της ταυτότητας του, δηλαδή έλλειψη αίσθησης σταθερού εαυτού και σύγχυση. Με αφορμή την εφηβεία, στην οποία ο Erikson έδωσε ιδιαίτερη έμφαση, σημειώνουμε ότι η θεωρία του της ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης παρουσιάζει την αναπτυξιακή ανέλιξη ενός ατόμου με βάση τις κοινωνικές σχέσεις και την κοινωνική πραγματικότητα. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, οι διαδοχικές χρονολογικές περίοδοι από τη γέννηση μέχρι τον θάνατο χαρακτηρίζονται από συγκεκριμένα αναπτυξιακά εγχειρήματα που αφορούν τη διαντίδρασή του ατόμου με το περιβάλλον του, στα οποία το άτομο βρίσκει πετυχημένες ή αποτυχημένες λύσεις. Τα κύρια εγχειρήματα παρουσιαζόμενα ως επιτυχία-αποτυχία και οι αντίστοιχες χρονικές περίοδοι/στάδια που αντιστοιχούν σ' αυτά επιδεικνύονται στον Πίνακα 3-1. Σημειώνουμε ότι οι χρονικές περίοδοι/στάδια, βρεφική ηλικία, νηπιακή ηλικία, προσχολική ηλικία, σχολική ηλικία, εφηβεία, αντιστοιχούν στο στοματικό, πρωκτικό, φαλλικό στάδιο, λανθάνουσα περίοδο και γεννητικό στάδιο αντίστοιχα, της ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης του Freud
Η όψιμη εφηβεία είναι η περίοδος όπου το άτομο αντιμετωπίζει πια το μέλλον του. Το αγόρι σκέφτεται κυρίως την επαγγελματική του σταδιοδρομία, ενώ το κορίτσι τη σταδιοδρομία αλλά και τον ρόλο της σαν σύζυγος και μητέρα. Στο τέλος της περιόδου αυτής ο σύντροφος του αντίθετου φύλου γίνεται πια αντιληπτός σαν ξεχωριστό άτομο και ο έρωτας παίρνει μια απόχρωση ηρεμίας, αφοσίωσης και εκτίμησης. Η πραγματικότητα αντικαθιστά τη φαντασία και τον άκρατο ιδεαλισμό και ο έφηβος εισέρχεται στην υπευθυνότητα της ώριμης ηλικίας.
Ώριμη ηλικία
Είναι η ηλικία που χαρακτηρίζεται από την ικανότητα του ατόμου να μοιράζεται με τους άλλους, να ανήκει στην κοινωνική ομάδα χωρίς να απειλείται ή να χάνει την αίσθηση της προσωπικής του ταυτότητας, να αναπτύσσει έναν ξεκάθαρο ρόλο, μια ξεκάθαρη λειτουργία και ένα ξεκάθαρο κοινωνικό επίπεδο, να δίνει και να παίρνει αναγνώριση εξίσου.
Το εγώ του ώριμου ατόμου χαρακτηρίζεται από τις εξής λειτουργίες: 1) Αναβάλλει τη δράση ως ότου σχηματίσει την ολοκληρωμένη εσωτερική αναπαράσταση της εκτέλεσης και των συνεπειών της. 2) Δίνει στο άτομο πλήρη και σταθερή προσωπική ταυτότητα. 3) Έχει σταθερή αίσθηση πραγματικότητας. 4) Αντέχει το άγχος, την ένταση και τις απογοητεύσεις της καθημερινής ζωής. 5) Δίνει στο άτομο την ικανότητα ν' αγαπά και να έρχεται σε σεξουαλική επαφή, να εργάζεται και να διασκεδάζει. 6) Μπορεί να εγκαταλείπει συνειδητά την πραγματικότητα και να αφήνεται στην ονειροπόληση και τη φαντασία, απ' όπου γεννιέται η ανακάλυψη, η εφευρετικότητα και η τέχνη.
Σημασία έχει και η μέση ηλικία, σαν υποπερίοδος της ώριμης ηλικίας (μεταξύ 35 με 40 και 60 με 65 ετών) στην οποία το άτομο ερχόμενο σ' επαφή με τον μελλοντικό θάνατο του (ενώ μέχρι την ηλικία αυτή τον είχε «ξεχάσει») κάνει απογραφή της ζωής του και σε θετική αξιολόγηση εμπεδώνει τη δραστηριότητα και δημιουργικότητα του, ενώ σε αρνητική αξιολόγηση αντιδρά ενδεχομένως αρνητικά, π.χ. με κατάθλιψη, εξωσυζυγικές περιπέτειες κτλ.

Γηρατειά
Τα γηρατειά χαρακτηρίζονται από την προοδευτική έκπτωση των λειτουργιών του ατόμου και την ανάγκη προσαρμογής στους περιορισμούς που συνεπάγονται. Μια καλή προσαρμογή του ατόμου, όμως, σημαίνει ενεργό σεξουαλική ζωή. δραστηριότητα και δημιουργικότητα μέχρι τα βαθιά γεράματα. Ιδιαίτερα σημαντική εξελικτικά είναι η ανάγκη εξοικείωσης του ατόμου με τον θάνατο του, η οποία αρχίζει γύρω στα εννιά, μετά απωθείται, επανεμφανίζεται όπως είδαμε στην τέταρτη δεκαετία και αντιμετωπίζεται σαν αναπόφευκτη πραγματικότητα στα γηρατειά.

Η ανάπτυξη του παιδιού 5-6 ετών

Η ανάπτυξη του παιδιού, 5-6 ετών

Σταθμοί στην αντίληψη

§  Είναι ικανό να μετρά μέχρι 20 πράγματα και να λέει πόσα είναι αυτά τα πράγματα.

§  Είναι ικανό να πει βλέποντας τα σύμβολα τουλάχιστον 10 αριθμών ποιοι είναι αυτοί.

§  Είναι ικανό να πει το δεξί και το αριστερό πάνω στο σώμα του (ευθεία αντίληψη).

§  Είναι ικανό να πει τα γράμματα της αλφαβήτου με τη σειρά.

§  Είναι ικανό να γράφει το μικρό του όνομα.

§  Είναι ικανό βλέποντας, να ονομάζει 5 γράμματα της αλφαβήτου.

§  Είναι ικανό να τοποθετεί αντικείμενα σε μια σειρά με κριτήριο το πάχος ή το μήκος τους.

§  Είναι ικανό να ονομάζει τα κεφαλαία γράμματα της αλφαβήτου.

§  Είναι ικανό να τοποθετεί τους αριθμούς 1-10 στη σωστή σειρά.

§  Είναι ικανό να διακρίνει και να ονομάζει την 1η, 2η και 3η θέση σε μια σειρά πραγμάτων.

§  Είναι ικανό να ονομάζει τα μικρά γράμματα της αλφαβήτου.

§  Είναι ικανό να ταυτίζει τα κεφαλαία γράμματα της αλφαβήτου με τα αντίστοιχα μικρά.

§  Γνωρίζει τους αριθμούς και μπορεί να αναγνωρίζει σε μια σειρά αριθμών τα σύμβολα από 1-25.

§  Είναι ικανό να αντιγράφει σχέδιο ρόμβου.

§  Είναι ικανό να συμπληρώνει τα σχέδια λαβυρίνθων.

§  Είναι ικανό να πει τις μέρες της εβδομάδας με τη σωστή σειρά.

§  Μέχρι το 3 είναι ικανό να κάνει πρόσθεση και αφαίρεση σε όλους τους δυνατούς συνδυασμούς.

§  Είναι ικανό να αναφέρει την ημερομηνία των γενεθλίων του αν ζητηθεί.

§  Είναι ικανό με ολική ανάγνωση να αναγνωρίσει και να διαβάσει τουλάχιστον 10 λέξεις.

§  Είναι ικανό να προβλέψει την έκβαση ενός αποτελέσματος σε μια ενέργεια που εκτελείται.

§  Είναι ικανό να δείξει σε αντικείμενο όταν του ζητηθεί το μισό και το ολόκληρο.

§  Είναι ικανό να μετράει μέχρι το 100.

Σταθμοί στην κίνηση

§  Είναι ικανό να γράφει κεφαλαία γράμματα πάνω σε ένα χαρτί που του βάζουμε σε οποιαδήποτε τυχαία θέση.

§  Πάνω σε δοκό ισορροπίας μπορεί να κάνει κινήσεις μπροστά, πίσω και προς το πλάι.

§  Είναι ικανό να χοροπηδάει στο ένα πόδι κάνοντας εναλλαγές απ' το ένα πόδι στο άλλο.

§  Είναι ικανό να κάνει κούνια στην οποία το βάζουμε εντελώς μόνο του δίνοντας την εναρκτήρια ώθηση και συνεχίζει μόνο του την αιώρηση.

§  Είναι ικανό να κινεί τον αντίχειρα του προς κάθε ένα του άλλο δάκτυλο χωριστά.

§  Είναι ικανό να αντιγράφει μικρά γράμματα.

§  Είναι ικανό να ανεβαίνει τη σκάλα μιας τσουλήθρας τουλάχιστον 3 μ. ή αντίστοιχα είναι ικανό να ανεβαίνει μια φορητή σκάλα.

§  Είναι ικανό χρησιμοποιώντας σφυρί να καρφώνει καρφιά.

§  Είναι ικανό παίζοντας ποδόσφαιρο να κάνει ντρίμπλα στον αντίπαλο και να κατευθύνει τη μπάλα προς το αντίθετο τέρμα .

§  Είναι ικανό να χρωματίζει ένα σχέδιο στο οποίο έχουμε ορίσει το περίγραμμα με περιθώριο λάθους 0,5 εκ.

§  Είναι ικανό να κόβει εικόνες από περιοδικά με περιθώριο λάθους 0,5 εκ. απ' τα σημεία που ορίζει το σχέδιο.

§  Είναι ικανό να χρησιμοποιεί σωστά την ξύστρα.

§  Είναι ικανό να αντιγράφει σύνθετα σχέδια.

§  Έχει αναπτύξει την επιδεξιότητα να κόβει απλά σχήματα σκίζοντας ένα κομμάτι χαρτί ή μαλακό χαρτόνι.

§  Είναι ικανό μιμούμενο τις κινήσεις άλλου να διπλώσει ένα χαρτί σε διαγώνια θέση και στη συνέχεια το νέο σχέδιο στη μέση.

§  Είναι ικανό να πιάνει με το ένα χέρι ένα μικρό μπαλάκι που του πετάνε.

§  Είναι ικανό με σκοινάκι που κινεί γύρω απ' το σώμα του να κάνει πηδηματάκια.

§  Είναι ικανό να παίζει ρακέτες.

§  Είναι ικανό ενώ τρέχει να σηκώνει αντικείμενα απ' το έδαφος.

§  Είναι ικανό να κάνει ποδήλατο με 2 ρόδες.

§  Είναι ικανό σε πισίνα ή σε θάλασσα να περπατά μέσα στο νερό που φτάνει μέχρι τη μέση τουλάχιστον.

§  Είναι ικανό να κάνει πατίνι ισορροπώντας στο ένα πόδι και σπρώχνοντας με το άλλο.

§  Είναι ικανό να πηδάει και να κάνει περιστροφή και να σταθεί στο ένα του πόδι.

§  Είναι ικανό να γράψει το όνομά του ακολουθώντας τις γραμμές του τετραδίου του.

§  Είναι ικανό να πηδήξει από ύψωμα 30 εκ. και να σταθεί όρθιο.

§  Είναι ικανό κρατώντας τα μάτια του κλειστά να κρατήσει ισορροπία για 10 δευτ.

§  Είναι ικανό να κρατηθεί από ένα μονόζυγο για 10 δευτ.

Σταθμοί στο λόγο

§  Έχει την ικανότητα να δει σε εικόνα ή σε αντικείμενα τα λίγα, τα πολλά και τα αρκετά.

§  Έχει τη λεκτική δυνατότητα να πει τη διεύθυνσή του σε περίπτωση που ρωτηθεί.

§  Έχει τη λεκτική δυνατότητα να πει το νούμερο του τηλεφώνου αν αυτό του ζητηθεί.

§  Έχει τη λεκτική δυνατότητα να δείξει σε αντικείμενα ή σε εικόνα τα πιο πολλά, τα πιο λίγα, τα λίγα.

§  Έχει τη λεκτική δυνατότητα να πει ένα ανέκδοτο ή ένα αστείο.

§  Έχει τη λεκτική δυνατότητα να διηγηθεί τα γεγονότα που έζησε στη διάρκεια της μέρας του που πέρασε.

§  Έχει τη λεκτική δυνατότητα να περιγράψει την κίνηση ενός προσώπου, ζώου ή αντικειμένου χρησιμοποιώντας λεκτικούς τύπους, όπως μέσα από, πάνω από, κάτω από, μακριά από, ανάμεσα, κτλ.

§  Έχει τη λεκτική δυνατότητα να απαντάει σε ερωτήσεις που ρωτούν «γιατί» δίνοντας κάποια σωστή εξήγηση.

§  Έχει τη λεκτική δυνατότητα να διηγηθεί σωστά μια ιστορία που αποτελείται από 3-5 μέρη.

§  Έχει τη λεκτική δυνατότητα να δώσει τους ορισμούς απλών λέξεων.

§  Έχει τη λεκτική δυνατότητα να λέει τα αντίθετα των λέξεων.

§  Έχει τη λεκτική δυνατότητα να απαντήσει σωστά σε ερωτήσεις του τύπου «τί θα γίνει αν...».

§  Έχει τη λεκτική δυνατότητα να χρησιμοποιεί λέξεις που δίνουν χρονικό προσδιορισμό με τη σωστή σειρά (πχ. χτες, σήμερα, αύριο κτλ.).

§  Όταν ακούει κάποια άγνωστη λέξη ζητά να του εξηγήσουν τη σημασία της.

Σταθμοί στην αυτοϋπηρέτηση

§  Έχει αναπτύξει υπευθυνότητα και είναι ικανό να ανταποκριθεί σε ένα οικογενειακό καθήκον που του έχει ανατεθεί με εβδομαδιαία συχνότητα.

§  Κατανοεί τις καιρικές συνθήκες και είναι ικανό να διαλέγει τα κατάλληλα ρούχα.

§  Έχει αναπτύξει κυκλοφοριακή αγωγή, δηλ. μπορεί να στέκεται στην άκρη του πεζοδρομίου με πρόθεση να περάσει απέναντι, ελέγχει δεξιά και αριστερά το δρόμο και περνά απέναντι σωστά, χωρίς να χρειάζεται καθοδήγηση απ' το συνοδό του.

§  Κατά την ώρα κάποιου γεύματος έχει την ικανότητα να πάρει την πιατέλα με το φαγητό και να σερβιριστεί, αλλά και να προωθήσει την πιατέλα στον επόμενο.

§  Είναι ικανό να ετοιμάσει ένα απλό πρωινό.

§  Έχει αναπτύξει υπευθυνότητα και είναι ικανό να ανταποκριθεί σε ένα οικογενειακό καθήκον που του έχει ανατεθεί με ημερήσια συχνότητα.

§  Είναι ικανό στο μπάνιο να ρυθμίζει τη θερμοκρασία του νερού, ώστε να είναι η κατάλληλη για να πλυθεί.

§  Είναι ικανό να ετοιμάζει ένα απλό σάντουιτς για τον εαυτό του.

§  Είναι ικανό να κινηθεί μόνο του σε απόσταση τουλάχιστον 2 τετραγώνων απ' το σπίτι του.

§  Είναι ικανό να χρησιμοποιεί το μαχαίρι για να κόβει μαλακές τροφές.

§  Όταν βρεθεί σε κάποιο δημόσιο χώρο είναι ικανό να εντοπίσει την τουαλέτα για να πάει αν χρειαστεί και επιλέγει τη σωστή και σύμφωνη με το φύλο του τουαλέτα.

§  Είναι ικανό να ανοίξει μόνο του χάρτινες συσκευασίες υγρών τροφίμων.

§  Μπορεί να μεταφέρει ένα δίσκο με φαγητά απ' την κουζίνα στο τραπέζι.

§  Είναι ικανό να δέσει τα κορδόνια της κουκούλας του.

§  Είναι ικανό να φοράει τη ζώνη του στο αυτοκίνητο.

Σταθμοί στην κοινωνικοποίηση

§  Είναι ικανό να εκφράζει βασικά ανθρώπινα συναισθήματα.

§  Έχει αναπτύξει την ικανότητα να παίζει χωρίς επίβλεψη με 4-5 παιδιά δραστηριότητες και παιχνίδια τα οποία προϋποθέτουν τη συνεργασία μεταξύ παικτών.

§  Έχει πλέον την ικανότητα να μπορεί να επεξηγήσει τους κανόνες ενός παιχνιδιού ή μιας δραστηριότητας σε κάποιον άλλο.

§  Έχει αναπτύξει την ικανότητα να μιμείται τους ρόλους των ενηλίκων.

§  Την ώρα του φαγητού έχει την ικανότητα να λαμβάνει μέρος στη συζήτηση.

§  Είναι ικανό να κρατά τους κανόνες σε παιχνίδια που δίνονται προφορικές οδηγίες και απαιτούν μια νοητική επεξεργασία.

§  Αν κάποιος φίλος του είναι στενοχωρημένος του συμπαραστέκεται και τον παρηγορεί.

§  Έχει αναπτύξει την ικανότητα να επιλέγει φίλους και να προτιμά την παρέα τους.

§  Κάνει δημιουργικό παιχνίδι με απλά εργαλεία.

§  Έχει αναπτύξει την ικανότητα να θέτει στόχους για τον εαυτό του και να τους ολοκληρώνει με επιτυχία.

§  Είναι ικανό να υποδυθεί ρόλους.