Το παιδί και τα… μάτια του!

Το παιδί και τα… μάτια του!

Η όραση είναι η σημαντικότερη αίσθηση. Με κανένα άλλο αισθητήριο όργανο δε δεχόμαστε ταυτόχρονα τόσες πολλές πληροφορίες όσες δεχόμαστε με τα μάτια. Γι' αυτό προσέξτε τα ματάκια του!

Επιστημονική επιμέλεια: Ηλίας Παντελίδης, χειρουργός οφθαλμίατρος, MSc. MRCO, EBOD

Ήδη από τον πρώτο χρόνο της ζωής του παιδιού σας η όραση παίρνει το «πάνω χέρι» σε σχέση με όλες τις άλλες αισθήσεις. Γι' αυτό, είναι κάτι παραπάνω από σημαντικό να προλάβετε ή να αντιμετωπίσετε έγκαιρα κάθε πρόβλημα που μπορεί να ρίξει σκιές... στα μάτια του. Μάθετε τώρα πώς λειτουργεί η όραση, πώς αναπτύσσεται στο μωρό και ποια πιθανά προβλήματά της πρέπει να αντιμετωπίσετε άμεσα.

Ξέρετε πώς λειτουργεί η όραση;

Είναι απίστευτο πόσα πράγματα αντιλαμβανόμαστε με ένα βλέμμα. Βλέπουμε αν κάτι βρίσκεται σε μεγάλη ή μικρή απόσταση, αν είναι μικρό ή μεγάλο, φωτεινό ή σκοτεινό, αν έχει έντονες αντιθέσεις ή είναι άτονο, λεπτοκαμωμένο ή αδρό, αν κινείται, τι σχήμα και τι χρώματα έχει.

Απ' όλες αυτές τις οπτικές εντυπώσεις και με τη βοήθεια των αποθηκευμένων εμπειριών και πληροφοριών (μνήμη, κρίση) που ήδη έχουμε από τις υπόλοιπες αισθήσεις, ο εγκέφαλος κατασκευάζει τελικά την εικόνα που βλέπουμε με τα μάτια.

·         Οι φωτο-υποδοχείς του αμφιβληστροειδούς χιτώνα

Υπάρχουν δύο είδη: Τα 120 εκατομμύρια ραβδία (Α), που είναι κυρίως υπεύθυνα για τη νυκτερινή όραση, και τα 7 εκατομμύρια κωνία, με τα οποία βλέπουμε κυρίως σε φωτεινές συνθήκες. Από τα τελευταία εξαρτάται η ευκρίνεια της όρασής μας -η οποία μετριέται με την οπτική οξύτητα- αλλά και η αντίληψη των χρωμάτων.

·         Κερατοειδής χιτώνας

Όταν κοιτάζουμε ένα αντικείμενο, οι ακτίνες φωτός που ανακλώνται από πάνω του φτάνουν πρώτα στον κερατοειδή, όπου διαθλώνται για πρώτη φορά και παίρνουν σχήμα δέσμης φωτός με κατεύθυνση προς το φακό του οφθαλμού.

·         Ίριδα

Η ίριδα είναι έγχρωμη και δημιουργεί μια κεντρική οπή, την κόρη, η οποία, όπως το διάφραγμα της φωτογραφικής μηχανής, ρυθμίζει το φως που εισέρχεται στο μάτι. Όσο πιο έντονο είναι το φως η ίριδα συσπάται και η κόρη μικραίνει, ενώ στο σκοτάδι ξαναμεγαλώνει. Το μέγεθος της κόρης μπορεί να κυμαίνεται μεταξύ 1,2 και 9 χιλιοστών.

·         Φακός

Για να είναι καθαρή η εικόνα στον αμφιβληστροειδή, πρέπει οι ανακλώμενες ακτίνες φωτός από τα κοντινά αντικείμενα να διαθλώνται περισσότερο απ' ότι οι ακτίνες των μακρινών αντικειμένων. Για να το πετύχει αυτό ο φακός, για την κοντινή όραση γίνεται πιο καμπυλωτός ενώ για τη μακρινή παίρνει λιγότερο καμπύλο σχήμα.

·         Ακτίνες φωτός

Οι ακτίνες του φωτός διασταυρώνονται μέσα στο υαλώδες σώμα του ματιού, προτού σχηματίσουν πάνω στον αμφιβληστροειδή το παρατηρούμενο αντικείμενο σε σμίκρυνση και αντεστραμμένο.

·         Οπτικό νεύρο

Τα σήματα του φωτός μετατρέπονται μέσα στον αμφιβληστροειδή σε ηλεκτρικές ώσεις, οι οποίες στέλνονται μέσω του οπτικού νεύρου στον εγκέφαλο. Καθότι κάθε μάτι βλέπει το αντικείμενο από λίγο διαφορετική οπτική γωνία, ο εγκέφαλος λαμβάνει δύο δισδιάστατες εικόνες που η καθεμία είναι συμπληρωματική της άλλης, έτσι ώστε απ' αυτές τις δύο να δημιουργείται μία μόνο τρισδιάστατη εικόνα.

·         Ωχρά κηλίδα

Σε αυτό το μικροσκοπικό σημείο στη μέση του αμφιβληστροειδούς η οπτική οξύτητα φτάνει στο μέγιστο βαθμό, διότι εδώ υπάρχει μεγάλη συγκέντρωση κωνίων.

·         Η κόρη

Μέσω της κόρης, του κυκλικού ανοίγματος της ίριδας, εισέρχονται οι ακτίνες του φωτός μέσα στο μάτι.

Το βλέπεις αυτό, μικρό μου;

Υπέροχο, αξέχαστο, συγκινητικό: Το πρώτο βλέμμα στα μάτια του παιδιού σας. Πάνω του βλέπετε τα δικά σας μάτια ή του συντρόφου σας. Βλέπετε την εμπιστοσύνη που σας έχει το μωρό σας. Όλη η σοφία του κόσμου φαίνεται να υπάρχει εκεί μέσα.

Και τι βλέπει το μωρό σας; Λίγα πράγματα. Είναι ένας μικρός άνθρωπος με δέκα δαχτυλάκια στα χέρια και άλλα τόσα μικροσκοπικά δαχτυλάκια στα πόδια, με καλή ακοή, με άψογη γεύση και όσφρηση αλλά και με ατελή όραση.

Ένα νεογέννητο βλέπει θαμπά. Τα καταφέρνει καλύτερα σε ακτίνα μεταξύ 20 και 25 εκατοστών -όταν το ταΐζουν μπορεί επίσης να κοιτάζει τον μπαμπά και τη μαμά μες στα μάτια. Μπορεί να ξεχωρίσει καλά το φως και το σκοτάδι. Προσανατολίζεται με βάση τη γραμμή των μαλλιών και με στοιχεία όπως τα μάτια, η μύτη, το στόμα, δηλαδή με μικρές σκοτεινές νησίδες σε φωτεινές επιφάνειες. Παρ’ όλα αυτά, λίγες ώρες μετά τον ερχομό του στον κόσμο, μπορεί να αναγνωρίσει τη μαμά του. Μπορεί, επίσης, να ξεχωρίσει έντονα χρώματα όπως το κόκκινο, το μπλε, το κίτρινο -αντίθετα οι παστέλ αποχρώσεις συγχέονται στα μάτια του. Στην αρχή, η τρισδιάστατη όραση στον παιδικό κόσμο εξαρτάται από την κίνηση των αντικειμένων. Έρευνες στο πανεπιστήμιο της Βόννης έδειξαν ότι το φαινόμενο των τριών διαστάσεων διαμορφώνεται για πρώτη φορά κατά τον 5ο με 7ο μήνα: τώρα μπορούν τα βρέφη να έχουν αίσθηση του βάθους.

Ο τρόπος με τον οποίο συντελούνται μαζί η ανάπτυξη του εγκεφάλου, της όρασης και της κίνησης δεν έχει ερευνηθεί επαρκώς μέχρι σήμερα. Πάντως, είναι βέβαιο ότι όλες αυτές οι λειτουργίες αναπτύσσονται παράλληλα. Για παράδειγμα, όταν η εξέλιξη της όρασης του παιδιού έχει προχωρήσει τόσο ώστε να μπορεί να αντιλαμβάνεται λεπτές κλωστές, στον ίδιο βαθμό έχει τελειοποιηθεί και η κινητικότητα του χεριού του, ώστε να μπορεί να τις τσιμπήσει με τις άκρες των δακτύλων του.

Οι ενήλικοι προσλαμβάνουν το 80% των εντυπώσεων μέσω των ματιών. Τα μωρά επικεντρώνονται στην αρχή στο στόμα τους και πιπιλάνε τα πάντα, ενώ τα μικρά παιδιά στα χέρια τους, με τα οποία θέλουν να αισθάνονται τον κόσμο.

Ωστόσο, έρευνες δείχνουν ότι ήδη πριν από τα πρώτα γενέθλια του παιδιού, η όραση έχει τον πιο βαρύνοντα ρόλο στην αίσθηση του περιβάλλοντος. Αν αφήσουμε ένα μωρό 8 έως 12 μηνών να μπουσουλήσει αρχικά στο πάτωμα και στη συνέχεια πάνω σε μια γυάλινη βιτρίνα, όπου φαίνεται καθαρά ότι από κάτω της υπάρχει μεγάλο βάθος (οπτικός σκόπελος), τότε αυτό διστάζει. Εμπιστεύεται περισσότερο τα μάτια («φαίνεται τρομερά βαθύ») απ' ότι τα χέρια και τα πόδια του («το νιώθω γερό και σταθερό»).

Μπορούν να βοηθήσουν οι γονείς τα παιδιά τους να μάθουν να βλέπουν; Μπορείτε να κρεμάσετε ένα εκκρεμές -καλύτερα ένα με έντονα χρώματα και καθαρά σχήματα. Προσαρμοσμένο πάνω από την κούνια ή την αλλαξιέρα αιχμαλωτίζει το βλέμμα του παιδιού. Φαίνεται διαφορετικό από κάτω απ' ό,τι από τα πλάγια και διαφορετικό όταν κινείται απ' ότι όταν μένει ακίνητο. Ένα μωρό μπορεί ώρες ολόκληρες να κοιτάζει κάτι τέτοιο συνεπαρμένο κι έτσι οι γονείς μπορούν να παρατηρούν πώς μαθαίνει να βλέπει.

Πότε πρέπει να πάει το παιδί στον οφθαλμίατρο;

Οι ενήλικοι, όταν πηγαίνουν στον οφθαλμίατρο, πρέπει να διαβάσουν γράμματα στον πίνακα, ενώ τα παιδιά να ξεχωρίσουν σπιτάκια και καρδούλες. Βέβαια ο γιατρός μπορεί και μόνο με τη βοήθεια των οργάνων μέτρησης να εξετάσει τον οφθαλμό και να διαπιστώσει αν έχει μυωπία ή πρεσβυωπία, στραβισμό, καταρράκτη ή γλαύκωμα. Το ίδιο ισχύει και για τα μωρά.

Πότε όμως πρέπει να πάει το παιδί στο γιατρό; Αμέσως, όταν υπάρχουν εμφανή προβλήματα, όπως τρέμουλο στα μάτια, όταν οι κόρες έχουν γκριζόλευκο χρώμα, όταν τα μάτια του είναι μεγάλα και πολύ ευαίσθητα στο φως, όταν αλληθωρίζει, έχει πεσμένα βλέφαρα ή πολύ κόκκινα μάτια. Στο διάστημα μεταξύ 6 και 12 μηνών, τα παιδιά που γεννήθηκαν πρόωρα και που οι γονείς τους έχουν στραβισμό ή σοβαρά προβλήματα όρασης πρέπει να επισκεφθούν τον οφθαλμίατρο. Στο 2ο έτος περίπου, όλα τα παιδιά πρέπει να τα έχει δει γιατρός έστω μία φορά. Ας δούμε τώρα τα πιο σημαντικά προβλήματα ένα-ένα:

·         Στραβισμός

Το 5- 7% των παιδιών αλληθωρίζουν. Όσο νωρίτερα ξεκινήσει η θεραπεία, τόσο καλύτερα είναι τα αποτελέσματα. Τα αίτια: Όταν υπάρχει στραβισμός, επειδή το ένα μάτι αλληθωρίζει, το σώμα βοηθά τον εαυτό του και θέτει εκτός λειτουργίας το μάτι που αποκλίνει για να μη βλέπει διπλά. Τότε, όμως, παύουν να χρησιμοποιούνται οι νευρικές συνδέσεις ανάμεσα στο προβληματικό μάτι και τον εγκέφαλο κι έτσι ατονούν. Με τον τρόπο αυτό μπορεί να καταστεί το μάτι «λειτουργικά τυφλό» κι ενώ στην πραγματικότητα είναι υγιές δεν μπορεί να διακρίνει καθαρά, γιατί δεν έχει μάθει να βλέπει. Η θεραπεία: Το υγιές μάτι καλύπτεται από ένα έμπλαστρο (προσοχή στα αυτοκόλλητα, γιατί μπορεί να πονέσουν το παιδί κατά την αφαίρεση), έτσι ώστε το μάτι που έχει πρόβλημα να «εξαναγκαστεί» να λειτουργήσει. Αυτή είναι μια διαδικασία «εκμάθησης» που καθιστά εφικτή τη βελτίωση της όρασης του αδύνατου ματιού. Η χειρουργική επέμβαση, αν τελικά χρειαστεί, θα γίνει αργότερα για να διορθωθεί και η θέση των ματιών.

·         Υπερμετρωπία

Σχεδόν όλα τα παιδιά έχουν λίγη υπερμετρωπία, γιατί τα μάτια τους είναι ακόμα μικρά. Όμως αυτό θεραπεύεται συνήθως από μόνο του. Πρέπει να περάσει τους δύο βαθμούς η υπερμετρωπία, για να συστήσουν οι οφθαλμίατροι γυαλιά.

·         Μυωπία

Όταν ένα παιδί έχει μικρή μυωπία, δηλαδή δε διακρίνει καλά τα απομακρυσμένα αντικείμενα, τις περισσότερες φορές δε χρειάζεται να φορέσει γυαλιά. Άλλωστε, η βρεφική και η παιδική ζωή εκτυλίσσεται σε «κοντινές αποστάσεις» και γι' αυτό το λόγο βλέπει αρκετά καθαρά ακόμα κι ένα παιδί με σχετικά χαμηλή μυωπία. Τα γυαλιά είναι καλό να περιμένουν μέχρι να μπορεί να τα φορέσει με ασφάλεια.

·         Καταρράκτης

Τον καταρράκτη, ένα θάμπωμα του οφθαλμικού φακού, μπορούν να τον αναγνωρίσουν οι γονείς από τις φωτογραφίες των παιδιών τους που είναι τραβηγμένες με φλας: αν και οι δύο κόρες τους είναι το ίδιο κόκκινες, αυτό είναι καλό σημάδι.

Κοίτα! Έτσι γίνεσαι πιο έξυπνος...

Οι γυναίκες μπορούν να αναγνωρίσουν τις αποχρώσεις του κόκκινου καλύτερα από τους άντρες. Οι ερευνητές το εξηγούν αυτό με την εξέλιξη: Όσο οι άντρες έλειπαν στο κυνήγι, οι γυναίκες κάθονταν οκλαδόν στη σπηλιά. Η γλώσσα δεν είχε διαμορφωθεί επαρκώς -και για να καταλαβαίνουν η μία την άλλη, έπρεπε οι γυναίκες να αφήσουν τις λέξεις και να βρουν άλλους τρόπους. Τα συναισθήματα γράφονται συχνά στο πρόσωπο -όποιος μπορούσε να τα διαβάζει καλά είχε ένα πλεονέκτημα στον αγώνα της επιβίωσης. Για παράδειγμα, όταν οργίζεται κάποιος, κοκκινίζει -αυτός που θα το δει πρώτος μπορεί να αντιδράσει πιο γρήγορα, να τον ηρεμήσει ή να γλιτώσει.

1. Η όραση διευκολύνει την έκφραση

Αυτό το είδος της διορατικής όρασης μπορείτε να το εξασκήσετε μαζί με το παιδί σας στην παιδική χαρά: «Κοίτα, εκείνο το κοριτσάκι σίγουρα θα βάλει όπου να ‘ναι τα κλάματα. Καταπίνει θυμωμένα και στραβώνει κιόλας το στόμα του, βλέπεις;» Επίσης, δώστε προσοχή, όταν ξεφυλλίζετε εικονογραφημένα βιβλία, στις εκφράσεις των προσώπων κι εξηγήστε στο παιδί σας πώς εκφράζονται τα συναισθήματα με τη μιμική.

2. Η όραση προάγει τη φαντασία

Η σκέψη συντελείται στο μεγαλύτερο μέρος της με εικόνες. Τα όνειρα είναι σαν μια τηλεόραση μέσα στο κεφάλι μας. Με κλειστά μάτια βλέπουμε μερικά πράγματα ακόμη καθαρότερα: Η χαρά για το καινούργιο ποδήλατο μεγαλώνει, όσο το παιδί το φαντάζεται με λεπτομέρειες κάτω από το χριστουγεννιάτικο δέντρο ή όταν βλέπει το φως των κεριών να καθρεφτίζεται στις χριστουγεννιάτικες μπάλες. Όταν βλέπουμε κάτι με λεπτομέρειες και το εκφράζουμε με λόγια, εξασκούμαστε.

3. Η όραση βοηθάει στο σχολείο

Ένας έξυπνος άνθρωπος διαθέτει την ικανότητα «να εποπτεύει, να προβλέπει, να είναι οξυδερκής», ενώ αντίθετα όποιος δεν είναι «φωστήρας» πηγαίνει στα τυφλά και δε βλέπει πέρα από τη μύτη του.

Στο σχολείο, το 60% της διδακτέας ύλης μεταδίδεται μέσω της όρασης: με τον πίνακα, τις διαφάνειες, τα φυλλάδια ή τα βιβλία. Μια επιφανειακή ματιά δεν αρκεί. Στην ανάγνωση είναι απαραίτητη η ακριβής όραση: Όποιος δε διακρίνει με την πρώτη ματιά αν οι ουρίτσες στο ‘ρ’, το ‘δ’, το ‘σ’ ή το ‘μ’ δείχνουν προς τα πάνω ή προς τα κάτω, προς τα δεξιά ή τα αριστερά δυσκολεύεται.

Είναι πολύ απλό το να γυμναστεί το παιδικό βλέμμα να βλέπει τις λεπτομέρειες: Μετρώντας τις βούλες της πασχαλίτσας ή τα πόδια του μυρμηγκιού, φτιάχνοντας παζλ και παρατηρώντας όχι μόνο την εικόνα αλλά και το σχήμα των κομματιών.

4. Η όραση... περιορίζει τις μελανιές

Είναι καλό που τα μωρά δεν μπορούν ακόμα να περπατήσουν -θα χτυπούσαν συνέχεια, θα σκοντάφτανε και θα σκαλώνανε. Μόνο αυτός που βλέπει καλά διακρίνει τι ύψος έχουν τα σκαλιά και πόσο πλατιά είναι μια λακκούβα. Μόνο αυτός που διακρίνει το πέταγμα της μπάλας μπορεί να πηδήξει και να την πιάσει. Η αίσθηση της ισορροπίας λειτουργεί πολύ χειρότερα χωρίς την όραση.

Γι' αυτό το λόγο, στη βόλτα, στο τρέξιμο ή στο παιχνίδι να φέρνετε κάθε τόσο το θέμα στις διαστάσεις όπως το ύψος, το πλάτος, η απόσταση: «Κοίτα πόσο στενά είναι! Χωράμε να περάσουμε;»

5. Η όραση πλουτίζει το λεξιλόγιο

Τριανταφυλλί, ροδί, βυσσινί. Για να μπορεί κανείς να συζητήσει γι' αυτές τις διαφορές, πρέπει να τις αντιλαμβάνεται. Είτε το θέμα είναι τα χρώματα είτε οι μάρκες των αυτοκινήτων, όταν μαθαίνει ένα παιδί τις λέξεις της μητρικής του γλώσσας, ξεκινάει με τα πράγματα που βλέπει. Και αντίστροφα: Βλέπουμε τα πράγματα για τα οποία έχουμε λέξεις. Εκεί που τα κορίτσια βλέπουν απλά αυτοκίνητα, τα αγόρια αναγνωρίζουν ένα Golf 3, μια Mercedes A-Class ή ένα Toyota Yaris. Η γλώσσα πλάθεται μέσω της όρασης -όσο πιο πολύ διαφοροποιείται η όραση τόσο πλουσιότερη γίνεται η γλώσσα.

Παίξε, δες, γέλασε

Αυτός που προσέχει τις λεπτομέρειες βλέπει περισσότερα στα παιχνίδια που ασκούν την όραση και την αξιοποιούν για να μάθουν καλύτερα τον κόσμο, τη γλώσσα και τον εαυτό τους.

·         Το κυνήγι του χαμένου θησαυρού

Κρατάτε στο χέρι σας ένα καλαθάκι και λέτε, για παράδειγμα, «κόκκινος θησαυρός». Το παιδί σας ψάχνει, λοιπόν, στο δωμάτιό του ή στο σπίτι πράγματα που είναι κόκκινα και ανήκουν στο θησαυρό. Πόσα βρίσκει ώσπου να μετρήσετε μέχρι το ‘5’; Ιδανικό για παιδιά που μαθαίνουν τα χρώματα και εξασκούνται να βλέπουν με ακρίβεια. (από 3 ετών)

·         Εικονο-αίνιγμα

Σύνεργα: φάκελος με διαφανές παράθυρο σε μέγεθος Α4, εικόνες.

Κόβετε από το φάκελο την πίσω σελίδα. Στη συνέχεια, τοποθετείτε το διαφανές παράθυρο πάνω σε εικόνες από περιοδικά που έχετε συγκεντρώσει. Έτσι, φαίνεται μόνο ένα κομμάτι της εικόνας. Διακρίνει το παιδί σας έναν ελέφαντα, όταν δει μόνο το αυτί του κι ένα κομμάτι από τον χαυλιόδοντα, ή μια οδοντόβουρτσα, όταν φαίνονται μόνο μερικές τρίχες ή η χρωματιστή λαβή; (από 3 ετών)

·         Πριν και μετά

Τοποθετείτε πέντε αντικείμενα πάνω σε ένα δίσκο (αν το παιδί σας είναι μεγαλύτερο, δέκα). Το παιδί σας επιτρέπεται να τα εξετάσει όλα. Τώρα κλείνει τα μάτια κι εσείς αφαιρείτε ένα αντικείμενο. Το παιδί ξανακοιτάει. Διακρίνει ποιο λείπει; Αυτό εξασκεί την οπτική ικανότητα, την αυτοσυγκέντρωση και τη μνήμη. (από 3 ετών)

·         Μαζεύοντας σχήματα

Σύνεργα: για κάθε παιδί ένα ορθογώνιο κι ένας κύκλος από χαρτόνι.

Σκοπός του παιχνιδιού είναι να αναγνωρίσουν βασικά γεωμετρικά σχήματα. Το παιδί παίρνει τα χαρτονένια δείγματα και τριγυρίζει μέσα στο σπίτι ψάχνοντας για αντικείμενα με αυτό το σχήμα. Όταν βρει κάτι, φωνάζει δυνατά: «Εύρηκα!» Τότε μαζεύονται όλοι και κοιτάζουν τι βρήκε. Ορθογώνια βιβλία, κουτάκια με σπίρτα, μια οθόνη, την κλειδαριά της πόρτας, στρογγυλές μπάλες, ένα καπάκι μπουκαλιού, το χείλος μιας κούπας, τα λάστιχα από το αυτοκινητάκι... Αυτό το παιχνίδι μπορείτε να το παίξετε παντού, για παράδειγμα στην πόλη περιμένοντας το λεωφορείο, αν ψάχνουν μόνο με το βλέμμα. Ποιος βρίσκει τα περισσότερα; ( από 4 ετών)

·         Ντετέκτιβ

Το παιδί σας πρέπει να σας κοιτάξει πολύ προσεκτικά. Μετά, γυρίζει την πλάτη κι εσείς αλλάζετε μια λεπτομέρεια πάνω σας, π.χ. κουμπώνετε την μπλούζα σας, ανασκουμπώνετε τα μανίκια, βγάζετε τα σκουλαρίκια σας, χτενίζετε τα μαλλιά σας διαφορετικά. Το παιδί σάς ξανακοιτάζει. Διακρίνει τη διαφορά;

(από 3 ετών)

·         Ψάχνοντας το δίδυμό του

Μια ιδέα για έναν περίπατο στο δάσος ή στο πάρκο. Σηκώνετε ένα αντικείμενο από τη φύση, π.χ. ένα βελανίδι ή ένα φύλλο. Το δείχνετε στο παιδί σας και του λέτε: «Ψάξε το δίδυμο αδερφό ή τη δίδυμη αδερφή του.» Θα βρει το άλλο μέλος της οικογένειας; Φυσικά, μπορεί και το παιδί σας να ορίσει την αποστολή.

(από 3 ετών)

·         Τι χρώμα έχει ο ήλιος;

Ένα παιχνίδι για τα παιδιά που μαθαίνουν τα χρώματα. Αρχικά, ένας μεγάλος κάνει ερωτήσεις όπως: «Τι χρώμα έχει το σπανάκι;», «Τι χρώμα έχει το σπίτι μας;», «Τι χρώμα έχει ο ήλιος;» Το παιδί πρέπει να ψάξει στο χώρο το ίδιο χρώμα, για παράδειγμα τα πράσινα φύλλα του διακοσμητικού φοίνικα για το σπανάκι ή τη σελίδα της εφημερίδας για το σπίτι. Μετά, οι ρόλοι αλλάζουν. (από 3 ετών)

·         Το αίνιγμα με τις σκιές

Ένα παιχνίδι για το βράδυ ή για πολύ φωτεινές ηλιόλουστες μέρες.

Σύνεργα: επιτραπέζια λάμπα και μικρά αντικείμενα όπως μπάλα, πάνινο ζωάκι, συναρμολογούμενο ανθρωπάκι, αυτοκινητάκι, πιρούνι, κουτάλι, χαρτομάντιλο ή στυλό.

Ρίχνετε το φως πάνω σε έναν τοίχο, τον οποίο κοιτάζουν τα παιδιά. Κρατάτε μπροστά στη λάμπα και πίσω από την πλάτη τους ένα αντικείμενο, έτσι ώστε να βλέπουν μόνο τη σκιά του. Ποιος μπορεί να διακρίνει από το περίγραμμα περί τίνος πρόκειται; Πώς μπορούμε να ξεχωρίσουμε μια οδοντόβουρτσα από ένα κουτάλι; (από 4 ετών)

·         Βρες τη μέση

Χρειάζεστε τρία αντικείμενα (π.χ. ένα παιχνίδι, ένα βιβλίο, μια κατσαρόλα) κι ένα όργανο μέτρησης (π.χ. ένα ξύλινο μέτρο). Βάζετε δύο αντικείμενα πάνω στο τραπέζι, όχι σε μικρή απόσταση μεταξύ τους. Το τρίτο αντικείμενο πρέπει να το τοποθετήσει το παιδί σας ακριβώς στη μέση. Μετά, θα μετρήσετε. Όσο πιο διαφορετικά είναι τα αντικείμενα, τόσο πιο δύσκολο είναι να βρεθεί ακριβώς το μισό της απόστασης. (από 4 ετών)

·         Υπολογίζω το βάθος, στοχεύω, πετυχαίνω

Σύνεργα: μανταλάκια για κάθε παιδί, μία καρέκλα, χαρτόκουτα, κουτιά, βάζα, κουβάδες.

Το ζητούμενο είναι να ρίξουν τα μανταλάκι σε ένα δοχείο. Γι' αυτό, χρειάζεται να μπορούν να στοχεύουν με μεγάλη ακρίβεια. Ένα παιδί σκαρφαλώνει στην καρέκλα και παίρνει τρία μανταλάκια. Μετά, μπορεί να διαλέξει ένα από τα δοχεία, για παράδειγμα ένα κουτί του καφέ. Ένας συμπαίκτης τού φέρνει το κουτί και το βάζει στο πάτωμα, μπροστά στην καρέκλα. Το παιδί που στέκεται μπορεί να του δίνει οδηγίες και να του πει πού ακριβώς πρέπει να τοποθετηθεί το κουτί, για να μπορεί να ρίχνει άνετα τα μανταλάκια του. Πόσους πόντους πετυχαίνει; (από 4 ετών)

·         Ντόμινο

Σύνεργα: πολλά διαφορετικά μικροαντικείμενα, π.χ. ξυλοτουβλάκια, λαστιχένια ζωάκια, βόλοι (κάθε παιδί πρέπει να πάρει έξι με επτά κομμάτια).

Όλα τα αντικείμενα βρίσκονται πάνω στο τραπέζι κι ο καθένας τραβάει ένα κομμάτι, ώσπου να περισσέψει μόνο ένα, για παράδειγμα ένα άσπρο ξυλοτουβλάκι. Ένα παιδί ξεκινάει και βάζει δίπλα ένα αντικείμενο που να μοιάζει στο ξυλοτουβλάκι σε μια ιδιότητα, π.χ. ένα άσπρο λαστιχάκι για τα μαλλιά. Το επόμενο παιδί βάζει ένα κουτάκι δίπλα στο ξυλοτουβλάκι (έχει κι αυτό γωνίες) ή ένα βελούδινο ζωάκι δίπλα στο λαστιχάκι (είναι κι αυτό μαλακό) ή ένα δαχτυλίδι (είναι κι αυτό αξεσουάρ). Έτσι, δημιουργείται μια αλυσίδα και επιτρέπεται να τοποθετούνται αντικείμενα και στις δύο πλευρές της, μέχρι κάποιος να ξοδέψει όλα του τα αντικείμενα.

Τα 12 απαραίτητα μέτρα ασφαλείας για το παιδικό δωμάτιο

 Τα 12 απαραίτητα μέτρα ασφαλείας για το παιδικό δωμάτιο

Υπάρχουν κίνδυνοι στο δωμάτιο όπου ζει και μεγαλώνει το μικρό μας που συχνά δε μας περνάνε καν απ’ το μυαλό. Είναι λογικό αν σκεφτεί κανείς ότι μιλάμε για τα υπερκινητικά ζουζούνια που θέλουν να εξερευνούν το χώρο στον οποίο περνούν τις περισσότερες ώρες της ημέρας. Ας δούμε λοιπόν τι πρέπει να προσέξουμε στο σχεδιασμό αλλά και στον εξοπλισμό του.

Της Χριστίνας Χρυσανθοπούλου με τη συνεργασία του Κέντρου Έρευνας και Πρόληψης Παιδικών Ατυχημάτων

Όταν δημιουργεί κανείς το δωμάτιο για το παιδί ή τα παιδιά του, ένα από τα βασικά αιτήματα είναι η ασφάλεια. Αν μάλιστα λάβουμε υπόψη μας τις έρευνες που θέλουν τα περισσότερα ατυχήματα να συμβαίνουν μέσα στο σπίτι και ειδικά στο παιδικό δωμάτιο, είναι σαφές ότι ο περιορισμός των κινδύνων που παραμονεύουν είναι το Α και το Ω στο σχεδιασμό του χώρου του παιδιού.

Οδηγός ασφάλειας στο παιδικό δωμάτιο

Οι ανάγκες σε ασφάλεια του παιδικού δωματίου ποικίλλουν ανάλογα με την ηλικία του παιδιού ή των παιδιών που το κατοικούν. Ωστόσο, υπάρχουν κάποιες γενικές αρχές που αν τις ακολουθήσετε πιστά θα μπορείτε να αφήνετε τα πιτσιρίκια σας χωρίς επίβλεψη στο δωμάτιό τους έχοντας το κεφάλι σας ήσυχο.

1. Το πάτωμα δεν πρέπει να έχει σκαλιά ή διαφορετικά επίπεδα, ώστε το παιδί να μην κινδυνεύει να πέσει και να χτυπήσει. Με άλλα λόγια, το δωμάτιο πρέπει να είναι μια ενιαία επιφάνεια, καθαρή από διάφορα αντικείμενα που μπορούν να τραυματίσουν το παιδί ή τα παιδιά.

2. Η επιλογή του χαλιού πρέπει να γίνει με μεγάλη προσοχή. Τα παιδιά έχουν την τάση να κυλιούνται, να τρίβονται, να τρέχουν σε αυτό. Όσο παράξενο κι αν ακούγεται, ο κίνδυνος για έγκαυμα εξαιτίας της τριβής στο χαλί είναι έντονος και τα κρούσματα συχνά. Ιδανικά επιλέξτε ξύλινο πάτωμα ή laminate (κάτι σαν ξύλινο πλακάκι που μπορεί να επενδύσει το οποιοδήποτε δάπεδο).

3. Σε κάθε δωμάτιο πρέπει να υπάρχουν αποθηκευτικοί χώροι ώστε στο τέλος της μέρας να κρύβονται όλα τα παιχνίδια των παιδιών. Αν ξυπνήσουν μέσα στη νύχτα, το δάπεδο πρέπει να είναι ελεύθερο για να περπατήσουν χωρίς να κινδυνεύουν να πέσουν ή να τραυματιστούν πατώντας ένα σιδερένιο αυτοκινητάκι.

4. Το τι βάζουμε στους τοίχους του παιδικού δωματίου είναι επίσης πολύ σημαντικό. Για παράδειγμα, μπορεί το σπίτι να είναι αντισεισμικό όμως ενδεχομένως έχουμε γεμίσει τους τοίχους με αντικείμενα που σε περίπτωση σεισμού θα αποδειχθούν ιδιαίτερα επικίνδυνα. Οι βιβλιοθήκες, λοιπόν, πρέπει να είναι σταθερές, να μην «κοιτάζουν» το κρεβάτι και να έχουν χαμηλό κέντρο βάρους. Μη βάζετε ψηλά τα βιβλία και τα βαριά αντικείμενα. Το ίδιο ισχύει και με τα ράφια, τα οποία πρέπει να είναι στερεωμένα πολύ καλά στον τοίχο. Μην κάνετε το λάθος να βάλετε διακοσμητικά από γυαλί και εύθραυστα υλικά.

5. Τα τζάμια στα παράθυρα πρέπει να είναι επάλληλα ή συρόμενα. Τα ανοιγόμενα προς τα μέσα δεν είναι καθόλου ασφαλή, γιατί, καθώς το παιδί σηκώνεται και κινείται μέσα στο χώρο, μπορεί να χτυπήσει στο κεφάλι. Οι τζαμαρίες πρέπει να είναι επικαλυμμένες με ειδική μεμβράνη που να συγκρατεί τα θραύσματα σε περίπτωση σπασίματος.

6. Τα κάγκελα του μπαλκονιού πρέπει να έχουν ύψος τουλάχιστον 1.10μ., ώστε να είμαστε σίγουροι ότι το παιδί δε θα μπορέσει να τα σκαρφαλώσει. Αυτό όμως δεν αρκεί. Πρέπει να έχουμε τη βεβαιότητα ότι το παιδί δε θα μπορέσει να μεταφέρει κάποια κούτα ή καρέκλα που θα του επιτρέψει να υπερβεί το ύψος του μπαλκονιού.

7. Απομακρύνετε κάθε είδους μικροσκοπικό και μυτερό αντικείμενο που θα μπορούσε να καταλήξει στο στόμα του παιδιού προκαλώντας του πνιγμό. Αυτό αφορά κυρίως τα βρέφη και τα παιδιά μέχρι την ηλικία του νηπιαγωγείου, όμως ποτέ δεν ξέρετε τι θα αποφασίσει να εξετάσει δια... στόματος ακόμη κι εκείνο της σχολικής ηλικίας.

8. Τα ατίθασα ζιζάνια αρέσκονται να εντάσσουν στο παιχνίδι τους τα κινητά μέρη του δωματίου και να τα μετατρέπουν σε φρούρια, κρησφύγετα κ.ά. Φροντίστε λοιπόν τα ογκώδη έπιπλα να έχουν σταθερές βάσεις και όλα να είναι απαλλαγμένα από μυτερές γωνίες ή προεξοχές.

9. Βεβαιωθείτε ότι το κρεβάτι του παιδιού πρέπει να απέχει αρκετά από κουρτίνες και ηλεκτρικά καλώδια. Τα παιδιά έχουν την τάση να πιάνονται από τις κουρτίνες και να σκαρφαλώνουν γκρεμίζοντας μαζί και το κουρτινόξυλο.

10. Καλύψτε με ειδικά προστατευτικά που κυκλοφορούν στο εμπόριο όλες τις πρίζες του παιδικού δωματίου. Τα πιτσιρίκια συνηθίζουν να ανακαλύπτουν δια της αφής τον κόσμο γύρω τους και να βάζουν τα δάχτυλά τους στις πρίζες, με αποτέλεσμα να υπάρχει κίνδυνος ηλεκτροπληξίας.

11. Απειλή για την ασφάλεια ενός παιδιού είναι οι λάμπες και τα φωτιστικά που μπορούν να προκαλέσουν εγκαύματα. Καλό θα ήταν λοιπόν αυτά να βρίσκονται ψηλά, σε μέρη που δεν μπορούν να φτάσουν τα παιδιά. Από την άλλη, ο χαμηλός φωτισμός δε θα πρέπει να λείπει από το παιδικό δωμάτιο κατά τη διάρκεια της νύχτας σε περίπτωση που το παιδί ξυπνήσει και σηκωθεί, έτσι ώστε να ελαχιστοποιήσει ή ακόμα και να αποτρέψει την πιθανότητα του να σκοντάψει και να πέσει.

12. Μια καλή, δοκιμασμένη συνταγή για την αποφυγή διαφόρων μικροατυχημάτων είναι ο εφοδιασμός με μια συσκευή ενδοεπικοινωνίας μέσω της οποίας θα μπορείτε να «κατασκοπεύετε» το ζωηρό παιδάκι σας.

Μην ξεχνάτε!

Όσο ασφαλές κι αν πιστεύετε ότι είναι το παιδικό δωμάτιο, τα βρέφη και τα νήπια δεν πρέπει να ξεφεύγουν από την επίβλεψή σας σε καμία περίπτωση.

Δεν είναι μόνο το παιδικό δωμάτιο χώρος που επιφυλάσσει κινδύνους για τα παιδιά. Όλο το σπίτι μπορεί να αποτελέσει απειλή για τη ζωή (δηλητηριάσεις, απερίσκεπτη κατάποση υγρών και χαπιών στην κουζίνα ή στο μπάνιο).

Καθαριότητα ναι, αποστείρωση όχι

Καθαριότητα ναι, αποστείρωση όχι

Τώρα που το μικρό σας έχει γίνει πιο δραστήριο και προσπαθεί να βάλει τα πάντα στο στόμα του, είναι αδύνατον να καθαρίζετε σχολαστικά κάθε αντικείμενο που αγγίζει. Δεν έχει νόημα να αποστειρώνετε ότι έρχεται σε επαφή με το παιδί, αρκεί να τηρείτε τους κανόνες υγιεινής χωρίς υπερβολές.

Επιστημονική επίβλεψη: Ιωάννα Δραμπέλη, παιδίατρος

Όσο είναι πολύ μικρό, η καθαριότητα είναι... παιχνιδάκι για εσάς. Και αυτό γιατί τα αντικείμενα που έρχονται σε επαφή με το μικρό είναι λίγα και... ελεγχόμενα. Έτσι, λοιπόν, πλένετε και αποστειρώνετε τα πάντα πολύ καλά, ώστε να προστατεύεται το μωρό σας από τα μικρόβια. Μόλις κλείσει τους έξι μήνες, το μόνο σίγουρο είναι ότι το μικρό σας, ανυπόμονο να εξερευνήσει τον κόσμο, θα βάζει τα πάντα στο στόμα: το δάχτυλό του, το πλαστικό παιχνίδι του, τη σαλιάρα του, το υφασμάτινο βιβλίο, τη μπλούζα σας, αλλά και το ύφασμα από το καροτσάκι του. Από ενδιαφέρον, για να τα γνωρίσει καλύτερα.

Η πρώτη αντίδραση είναι να το εμποδίσετε, αλλά ξέρετε πια πόσο σημαντικές είναι για την ανάπτυξη του παιδιού αυτές οι «δοκιμές». Αλλά, εφόσον για εκπαιδευτικούς λόγους τού το επιτρέπετε, πώς θα πρέπει να συμπεριφερθείτε από πλευράς υγιεινής; Έχει νόημα να συνεχίσετε να αποστειρώνετε τα πάντα, όπως κάνατε μέχρι τώρα; Πόσο μάλλον που αυτό το... «τα πάντα» αυξάνεται καθημερινά. Και βέβαια όχι. Και όχι μόνο γιατί είναι αδύνατον να αποστειρώνετε όλα όσα θα αγγίζει το παιδί απ' εδώ και στο εξής. Αλλά και γιατί το παιδί δεν είναι πια το «ανυπεράσπιστο νεογέννητο» που ήταν πριν από έξι μήνες. Όπως έχει μάθει να κινεί συντονισμένα τα χέρια του, να μένει καθιστό και να σας σκάει πονηρά χαμογελάκια, έτσι και το ανοσοποιητικό του σύστημα έχει τεθεί σε λειτουργία και ο οργανισμός του έχει αρχίσει να μαθαίνει να αμύνεται αυτόνομα* έχει αποκτήσει την ικανότητα να καταπολεμά τα μικρόβια. Επομένως, στο θέμα της υγιεινής δεν έχει νόημα να αντιμετωπίζετε το παιδί σαν να ήταν λίγων ημερών ή εβδομάδων.

Πόση... καθαριότητα;

Ας δούμε όμως πρακτικά τι μπορείτε να κάνετε για να κρατήσετε καθαρά τα αντικείμενα με τα οποία έρχεται σε επαφή το παιδί:

Όλα όσα αφορούν το φαγητό (ποτήρι, πιατάκια και σκεύη) δεν χρειάζονται πια αποστείρωση. Το ίδιο ισχύει για τα μαχαιροπίρουνα, τον τρίφτη, το μπλέντερ και όλα όσα χρησιμοποιείτε για να ετοιμάσετε τα πρώτα του στερεά γεύματα. Για το πλύσιμό τους αρκεί ζεστό νερό και ένα κανονικό απορρυπαντικό, ξεπλένοντάς τα όμως σχολαστικά, ώστε να μη μένουν υπολείμματα σαπουνιού. Μπορείτε κάλλιστα να τα βάζετε όλα στο πλυντήριο πιάτων.

Προσοχή εξακολουθεί να χρειάζεται μόνο το μπιμπερό και οι θηλές του, γιατί είναι φτιαγμένα από πορώδες υλικό και συγκρατούν εύκολα μόρια γάλακτος που ευνοούν την καλλιέργεια βακτηρίων. Στην πραγματικότητα, ο βασικός κίνδυνος για την υγεία του μωρού είναι τα υπολείμματα του γάλακτος.

Όσον αφορά τα παιχνίδια του, δεν χρειάζονται αποστείρωση* αρκούν οι βασικοί κανόνες καθαριότητας. Δηλαδή, πρέπει να ξεπλένετε ένα παιχνίδι που έπεσε κάτω ή να πλένετε κατά διαστήματα το υφασμάτινο βιβλιαράκι, ώστε να μη γεμίζει σκόνη. Αλλά είναι περιττό να πλένετε καθημερινά τις κουδουνίστρες και τα κουκλάκια.

Το καρεκλάκι, το καρότσι, το πάρκο κλπ., όλα αυτά τα είδη καθημερινής χρήσης, πρέπει να πλένονται σε τακτά χρονικά διαστήματα, όχι όμως με απορρυπαντικά που αποστειρώνουν.

Το ίδιο ισχύει και για τα ρούχα του παιδιού. Και σ' αυτή την περίπτωση πρέπει να δείχνετε προσοχή στην επιλογή των απορρυπαντικών, προτιμώντας μη επιθετικά προϊόντα.

Εάν χρειαστεί να χρησιμοποιήσετε το θερμόμετρο, δεν πρέπει να το αποστειρώσετε. Αρκεί να το απολυμαίνετε με ένα κομμάτι βαμβάκι και οινόπνευμα ύστερα από κάθε χρήση και να το ξαναβάζετε στη θήκη του.

Δεν υπάρχει λόγος να αποστειρώνετε με καυτό νερό τα πατώματα και όποια άλλη επιφάνεια με την οποία μπορεί να έρθει σε επαφή ο ανυπόμονος εξερευνητής που έχει αρχίσει να μπουσουλάει. Δεν έχει νόημα να κλείσετε το μικρό σε μια γυάλα, που δεν το αφήνει να έρθει σε επαφή με τον κόσμο.

Μην ξεχνάτε ότι η υπερβολική καθαριότητα και η εμμονή στην υγιεινή, τυπικά χαρακτηριστικά των εκβιομηχανισμένων κοινωνιών, απλώς αυξάνουν την πιθανότητα εκδήλωσης αλλεργιών σε παιδιά και ενήλικες. Επομένως, η υπερβολή στο θέμα της αποστείρωσης, όχι μόνο αυξάνει το δικό σας στρες, αλλά κυρίως έχει αρνητικό αποτέλεσμα.

Τι να κάνω με την πιπίλα;

Οι πιπίλες πρέπει να πλένονται κάθε φορά σχολαστικά με νερό και κοινό απορρυπαντικό. Πότε-πότε καλό είναι να γίνεται και αποστείρωση. Και να πώς:

Στο φούρνο μικροκυμάτων: Αυτή η μέθοδος είναι πρακτική και αποτελεσματική. Αρκεί να βάλετε για λίγα λεπτά τις πιπίλες σ' ένα δοχείο κατάλληλο για τα μικροκύματα, προσθέτοντας λίγο νερό.

Και ασφαλώς μπορείτε να προτιμήσετε την παραδοσιακή μέθοδο: Βράστε τις πιπίλες για είκοσι περίπου λεπτά.

Η πιπίλα δεν χρειάζεται πλύσιμο όταν πέφτει στο πάτωμα του δωματίου ή της κουζίνας. Άλλωστε, αυτό το «εγώ πετάω-εσύ μαζεύεις» μπορεί να φανεί σαν ένα πολύ διασκεδαστικό παιχνίδι για το παιδί και έτσι δεν θα χάνει ευκαιρία να πετάει κάθε... τρεις και λίγο την πιπίλα του στο πάτωμα!

Ο Αϊ-Βασίλης έρχεται…

Γράφει η Νινέττα Φαφούτη, στο τεύχος Δεκεμβρίου του περιοδικού Mommy

Είναι πάντα φορτωμένος με δώρα κα πάντα συνεπής στο ραντεβού του. Πόση ανάγκη έχουν τα παιδιά από το μύθο του Αϊ-Βασίλη και γιατί δεν πρέπει να τους τον γκρεμίσουμε ποτέ;

Κάθε χρόνο τις άγιες μέρες των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς εκατομμύρια παιδιά όλων των φυλών και των εθνοτήτων σε κάθε γωνιά της Γης περιμένουν ανυπόμονα τον ερχομό του Αϊ-Βασίλη, του αγαπημένου ασπρομάλλη γέροντα που με το σακί του γεμάτο δώρα θα ταξιδέψει σε μια νύχτα τον κόσμο ολόκληρο, για να αφήσει κάτω από κάθε χριστουγεννιάτικο δέντρο τα δώρα που του ζήτησαν με τα γράμματα ή τις ευχές τους. Πάντα χαμογελαστός και καλοκάγαθος, πάνω στο ιπτάμενο έλκηθρο που το σέρνουν οχτώ ζωηρά ελάφια ή τάρανδοι, αποτελεί σήμερα σε παγκόσμια κλίμακα τον πλέον αγαπημένο ήρωα των παιδιών. Είναι ο Father Christmas των Άγγλων, ο Santa Claus των Αμερικανών, ο Pere Noel των Γάλλων, ο Sinterklaas των Ολλανδών, ο Weinachsmamm των Γερμανών, ο Babbo Natale των Ιταλών, o Julemand των Σκανδιναβών, o Joulupukki των Φιλανδών, είναι με άλλα λόγια ο Άγιος Βασίλης των Ελλήνων. Ζει εδώ και εκατοντάδες χρόνια στον Βόρειο Πόλο. Έχει σκάψει το τεράστιο εργαστήρι του μέσα στο βουνό Korvatunturi, που μοιάζει από μακριά με τεράστιο αυτί, για να ακούει έτσι τις επιθυμίες των παιδιών, που φέρνει ο άνεμος από κάθε γωνιά της γης. Αναλαμβάνει να κάνει τα όνειρα των παιδιών πραγματικότητα, αγγίζοντας τις ψυχές τους με τον δικό του μαγικό τρόπο. Τελικά, τι πραγματικά σημαίνει ο Άγιος Βασίλης και πώς τα καταφέρνει ακόμα και σήμερα να συναρπάζει τόσο πολύ τα παιδιά;

Κατ’ αρχήν, θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι είναι φίλος και σύμμαχος των παιδιών. Κάθε επιθυμία τους που δεν έγινε πραγματικότητα μέσα στη χρονιά που πέρασε υπάρχει πάντα η ελπίδα να πραγματοποιηθεί από τον Άγιο Βασίλη, έστω και την τελευταία στιγμή. Συνήθως το παιδί σκέφτεται: «Δεν μου το αγόρασε ο μπαμπάς και η μαμά; Θα γράψω στον Άγιο Βασίλη, κι αυτός δεν υπάρχει περίπτωση να μη μου το φέρει». Με αυτή τη λογική ο Άγιος Βασίλης γίνεται ένα πρόσωπο που τα αγαπάει, δεν τους χαλάει ποτέ χατίρι, τους δίνει προστασία, ασφάλεια και στήριξη. Εάν σκεφτούμε ότι τα μικρά παιδιά έλκονται ιδιαίτερα απ’ οτιδήποτε περιέχει μυστήριο, τότε στα «προσόντα» του Άγιου Βασίλη έρχεται να προστεθεί και το συναρπαστικό μυστήριο της ύπαρξής του: «Πού μένει;», «γιατί δεν έρχεται και στη γιορτή μου;», «πώς χωράει από το τζάκι αφού είναι τόσο χοντρός;», «εμείς που δεν έχουμε τζάκι, πώς θα μπει στο σπίτι;», «πώς γίνεται να χωρούν όλα αυτά τα δώρα στο σακί του;», «πώς προλαβαίνει να μοιράσει όλα τα δώρα σε μια νύχτα;». Τέτοια ερωτήματα παίρνουν περίεργες διαστάσεις στο παιδικό μυαλό και δημιουργούν το έναυσμα για πολύ ενδιαφέρουσες συζητήσεις μεταξύ των παιδιών και των γονιών, κάτι που λειτουργεί θετικά στη δημιουργία του μύθου του Αϊ-Βασίλη. Ένα άλλο στοιχείο που κάνει τον συγκεκριμένο άγιο συναρπαστικό είναι η έκπληξη σε συνδυασμό με την προσμονή. Πολύ πριν τη μεγάλη βραδιά, το παιδί αναρωτιέται: «Άραγε, έλαβε ο Αϊ-Βασίλης το γράμμα μου;», «θα μου φέρει δώρο φέτος;», «θα μπορέσει να μου φέρει αυτό που του ζήτησα;» Όλα αυτά τα ερωτήματα που θα «απαντηθούν» τη βραδιά της Παραμονής κρατάνε το παιδί σε μια ευχάριστη και διασκεδαστική εγρήγορση. Και κάτι τελευταίο αλλά ιδιαίτερα σημαντικό είναι η επιβράβευση! Όλοι ξέρουμε ότι κατά τη διάρκεια ολόκληρου σχεδόν του χρόνου και με την προτροπή της μαμάς και του μπαμπά, το παιδί κάνει ό,τι μπορεί για να γίνει καλύτερο ώστε τελικά ο αγαπημένος του άγιος να του φέρει το παιχνίδι που τόσο επιθυμεί. Η γνωστή φράση «αν είσαι καλό παιδί, ο Άγιος Βασίλης θα σου φέρει αυτό που ζήτησες» μπορεί να μας φαίνεται συνηθισμένη, αλλά για εκείνο είναι το κίνητρο για μια συνεχή προσπάθεια βελτίωσης, που έχει ως στόχο να καταφέρει τελικά να έχει την επιβράβευση.

Να του «γκρεμίσω» το όνειρο και πότε;

Από πολύ νωρίς στο παιδικό μυαλό γεννιούνται ερωτήσεις και απορίες σχετικά με αυτό το καλοσυνάτο πρόσωπο. Έτσι, αργά ή γρήγορα το πιτσιρίκι σας πολύ πιθανό κάποια στιγμή να ζητήσει πληροφορίες και εξηγήσεις που ίσως σας φέρουν σε δύσκολη θέση. «Πού μένει;» ή «πώς θυμάται όλα τα παιδιά;», «ένα κορίτσι στο σχολείο είπε ότι ο Αϊ-Βασίλης δεν υπάρχει!». Παράλληλα, την ίδια στιγμή που η δασκάλα επιμένει να τραγουδά «Άγιος Βασίλης έρχεται από την Καισαρεία», η τηλεόραση τον δείχνει να ξεκινά από τη Φιλανδία και η γιαγιά βεβαιώνει ότι θα έρθει από την καμινάδα! Αν μάλιστα στο σπίτι δεν υπάρχει τζάκι, ενισχύεται η γενικότερη σύγχυση γύρω από την ύπαρξη και τις δραστηριότητες του αγαπημένου γέροντα. Σκέτη Βαβυλωνία, αλλά μην ξεχνάτε ότι για τα παιδιά πάνω απ’ όλα είναι ένα πρόσωπο που εκπροσωπεί το ρομαντισμό και την πίστη, ένα πρόσωπο που μοιράζει δώρα και ελπίδα. Από την ηλικία των επτά ετών και πάνω πολλά παιδιά αρχίζουν να αντιλαμβάνονται πως μάλλον ο κύριος πίσω από τη γενειάδα είναι ο μπαμπάς ή ο παππούς. Όμως δεν υπάρχει κανένας λόγος να τους χαλάσουμε τη φαντασίωση. Είναι ιδιαίτερα σημαντική η στάση και η συμπεριφορά μας όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο διαχειριζόμαστε τη σκέψη και τη φαντασία τους. Τα παιδιά έχουν την ανάγκη έως κάποια συγκεκριμένη αναπτυξιακή φάση και ηλικία –που διαφέρει για κάθε ένα– να πιστεύουν σε σύμβολα, μύθους ή τελετουργίες. Όλα αυτά τα στοιχεία εμπεριέχουν νοήματα, αρχές, συναισθηματικά και ψυχικά ερεθίσματα τα οποία είναι ζωτικής σημασίας για την ψυχοσυναισθηματική τους ανάπτυξη. Στο βαθμό λοιπόν που ο Άγιος Βασίλης συμβολίζει την ελπίδα, την προσμονή, τη γενναιοδωρία, την ειρήνη, την αγάπη και τη ζεστασιά, την ισότητα απέναντι στο δικαίωμα να είμαστε ευτυχισμένοι, τότε ναι είναι καλό, για όσο το έχουν ανάγκη και τους είναι χρήσιμο, να πιστεύουν στην ύπαρξή του. Τι συμβαίνει όμως όταν ένας καλοθελητής αποκαλύπτει την αλήθεια; Ή όταν η λογική του διακρίνει «κενά» που είναι αδύνατον να καλυφθούν; Μεγαλώνοντας, τα παιδιά αρχίζουν να έχουν κάποιες υποψίες όταν για παράδειγμα ο Αϊ Βασίλης που έρχεται στο σπίτι μοιάζει περιέργως με τον μπαμπά ή το θείο ή ακόμα κι όταν μεγαλύτερα παιδιά τα κοροϊδεύουν επειδή ακόμα πιστεύουν ότι υπάρχει. Αυτή η περίοδος της αμφιβολίας είναι συγκινητική και συνήθως συμπίπτει με την εποχή που πηγαίνουν για πρώτη φορά στο σχολείο. Και η ανακάλυψη ότι ο Αϊ-Βασίλης δεν υπάρχει τα γεμίζει με απορία και θλίψη. Η διαφοροποίηση της πραγματικότητας από το μύθο αναγγέλλει συχνά το τέλος μιας μαγικής περιόδου στην παιδική ηλικία, αυτή όπου μέσα από το όνειρο και την επιθυμία το αδύνατο μπορεί να γίνει δυνατό. Στο δειλό ερώτημα του παιδιού «αλήθεια, δεν υπάρχει ο Αϊ-Βασίλης;» είμαστε υποχρεωμένοι να δώσουμε μια απάντηση και αυτή βέβαια δεν μπορεί να είναι ένα ξερό «όχι, δεν υπάρχει», διότι έτσι γκρεμίζουμε με σκληρό τρόπο τον φανταστικό του κόσμο, που εμείς οι ίδιοι είχαμε φτιάξει. Γενικά, δεν υπάρχει ένα γενικό «πρέπει» ή μια μυστική συνταγή επιτυχίας. Ανάλογα με την περίπτωση, ο γονιός θα χρειαστεί να καταφύγει σε διαφορετικές στρατηγικές χειρισμού της συγκεκριμένης ερώτησης. Πρέπει να είστε ψύχραιμοι και με τις απαντήσεις σας να μην πληγώσετε την ευαισθησία του και να μην προσβάλετε τη νοημοσύνη του. Επιπλέον, πρέπει να θυμάστε ότι λέγοντας την απόλυτη αλήθεια σ’ ένα παιδί προσχολικής ηλικίας, κινδυνεύετε να γίνετε κυνικοί και «κακοί» στα μάτια του. Διότι ναι μεν δεν του λέτε ψέματα, αλλά από την άλλη πλευρά ακρωτηριάζετε τη φαντασία και την ελπίδα του, και αυτό είναι πολύ σκληρό. Τα παιδιά θέλουν «τροφή» για τη φαντασία τους και επιπλέον είναι ικανά με τον δικό τους τρόπο να σας δείξουν πότε πραγματικά δεν «χρειάζεται» να πιστεύουν στον παχουλό Άγιο με τον τρόπο που πίστευαν έως τώρα.

Τελικά, ο Αϊ-Βασίλης υπάρχει;

Υπάρχει, όπως σίγουρα υπάρχουν η αγάπη, η γενναιοδωρία, η ευλάβεια, η γνώση, η ελπίδα, η προσμονή, η γαλήνη, η χαρά και η ζωή. Αλίμονο! Πόσο ζοφερός θα ήταν ο κόσμος μας αν δεν υπήρχε ο Αϊ-Βασίλης. Δεν θα υπήρχε η αγνή πίστη των παιδιών, η φαντασία που κάνει υποφερτή την ύπαρξή μας. Το φως με το οποίο η παιδικότητα γεμίζει τον κόσμο θα έσβηνε. Κανένας δεν βλέπει τον Αϊ-Βασίλη, αλλά αυτό δεν είναι απόδειξη ότι δεν υπάρχει. Τα πιο σπουδαία πράγματα στον κόσμο είναι εκείνα τα οποία ούτε οι μεγάλοι ούτε τα παιδιά μπορούν να δουν. Ο Αϊ-Βασίλης είναι ένα ευχάριστο διάλειμμα από την καθημερινότητα και μια ευκαιρία να αφήσουμε τη φαντασία των παιδιών να δουλέψει προς όφελός τους: Να ονειρευτούν ένα καλύτερο μέλλον, με αγάπη, ειρήνη και πολλά παιχνίδια! Ειδικά ο μύθος του Άγιου Βασίλη είναι απαραίτητος για έναν ακόμη λόγο: Λειτουργεί σαν μια καλή αρχή στο να μάθουν τα παιδιά να σκέφτονται θετικά, να ονειρεύονται, να προσδοκούν πράγματα, να προσπαθούν γι’ αυτά. Όπως και να έχει, είτε επιλέξετε να… εμφανίσετε τον Αϊ-Βασίλη και φέτος είτε όχι, μην ξεχνάτε το μήνυμα των Χριστουγέννων, που δεν έχει να κάνει απαραίτητα με τα δώρα και τα πλουσιοπάροχα γεύματα. Μπορείτε να «φιλοξενήσετε» το πνεύμα των Χριστουγέννων στο σπίτι σας μαζεύοντας τρόφιμα και ρούχα που δεν χρειάζεστε πια για ένα ίδρυμα που βρίσκεται στην περιοχή σας, μπορείτε να διαβάσετε στα παιδιά σας την ιστορία του μικρού Χριστού ή, αν δεν πιστεύετε σε κάποια συγκεκριμένη θρησκεία, να δώσετε απλά λίγο περισσότερο χρόνο στις διαπροσωπικές σας σχέσεις και ειδικά στους ανθρώπους που αγαπάτε. Τα Χριστούγεννα είναι μια ευλογημένη γιορτή και δίνουν το μήνυμα της ευτυχίας, της ειρήνης και της αγάπης!

Η αναμονή του ερχομού του Αϊ-Βασίλη βοηθά το παιδί σας να μπει στο πνεύμα των γιορτών και να ζήσει όλη τη μαγεία των Χριστουγέννων. Βοηθήστε το παιδί σας να καταλάβει ότι αυτό που έχει σημασία είναι να τον αγαπάει ο Αϊ-Βασίλης και να τον θυμηθεί και όχι η αξία του δώρου. Αν από συζήτηση που θα κάνετε μαζί του πριν από τις γιορτές καταλάβετε ότι ζητάει κάτι που οι οικονομικές σας δυνατότητες δεν επιτρέπουν, εξηγήστε του ότι ο Αϊ-Βασίλης μπορεί να κουραστεί από το βάρος του παιχνιδιού που ζήτησε ή ότι δεν έχει τόσα χρήματα ώστε να αγοράσει και για τα υπόλοιπα παιδάκια και ότι είναι κρίμα μερικά παιδιά να μην πάρουν δώρο. Προσανατολίστε τη σκέψη του σε κάτι που θα μπορέσετε να προσφέρετε πιο άνετα. Αν το παιδί σας ζητήσει να γράψει ένα γράμμα στον Άγιο Βασίλη μην το αποτρέψετε. Πάρτε καθαρό χαρτί κι ένα φάκελο, πείτε του να γράψει αυτό που θέλει, ενδεχομένως να στείλει και μια ζωγραφιά στον αγαπημένο του Άγιο. Βοηθήστε το να γράψει τη διεύθυνση στο φάκελο και πηγαίνετε μαζί να το ταχυδρομήσετε. Με όλη αυτή την ιεροτελεστία, τα δώρα θα αποκτήσουν μεγαλύτερη αξία. Πείτε στο παιδί να ζητάει από τον Άγιο Βασίλη δώρα όχι μόνο για τον εαυτό του αλλά και για το αδερφάκι του ή το φίλο του. Έτσι, θα μάθει το νόημα της αγάπης και της φροντίδας για όλους. Αν ο μπαμπάς θέλει να ντυθεί Άγιος Βασίλης και να φέρει δώρα, τότε φροντίστε να το κάνει σωστά. Να βάλει τα κατάλληλα ρούχα, να στερεώσει καλά τον σκούφο και τα γένια, να αλλοιώσει τη φωνή του και γενικά να παίξει το ρόλο του όσο γίνεται πιο πειστικά. Εσείς σβήστε τα φώτα και αφήστε μόνο ένα κεράκι αναμμένο. Οργανώστε σωστά την είσοδο του «μπαμπά Αϊ-Βασίλη» στο σπίτι, γιατί είναι άκρως απογοητευτικό για ένα παιδί να ανακαλύψει τη φάρσα. Eίναι ευκαιρία να ωθήσετε το παιδί στην έννοια της προσφοράς.. Προτείνετε του για παράδειγμα να μαζέψει τα παιχνίδια που δεν χρησιμοποιεί ή κάποια ρούχα του που δεν του πάνε και πηγαίνετε μαζί του να τα προσφέρετε σε κάποια παιδάκια που έχουν ανάγκη εξηγώντας του τους λόγους που το κάνετε.

Ο «τρίτος» άνθρωπος

Ο «τρίτος» άνθρωπος

Μοιάζει εφιαλτικό: Τα αθώα μας παιδάκια, κατακυριευμένα από σκοτεινές επιθυμίες, ανομολόγητους πόθους και υποβόσκοντα σεξουαλικά ένστικτα! Κι όμως, το οιδιπόδειο είναι ένα σύμπλεγμα που εκδηλώνεται σε όλα τα παιδιά τριών έως έξι ετών. Και στο δικό σας.

Της Κατερίνας Μανδενάκη

Ήταν στα 1910 όταν ο Σίγκμουντ Φρόιντ -όπως κάθε σωστός διανοούμενος της αστικής τάξης- πήγε στο θέατρο για να παρακολουθήσει μια παράσταση αρχαίας ελληνικής τραγωδίας. Ο Οιδίποδας Τύραννος του Σοφοκλή ήταν ένας επιβλητικός μύθος και την ίδια ώρα μια τραγική ιστορία που έμελλε να αποτελέσει τη βάση για την πιο αμφιλεγόμενη ψυχαναλυτική θεωρία στην ιστορία της επιστήμης, το οιδιπόδειο σύμπλεγμα. Εντυπωσιασμένος από τους βαθείς συμβολισμούς και τις αλληγορίες του αρχαίου τραγικού ποιητή και το πέρα από τα ανθρώπινα όρια δράμα του ήρωα, ο Φρόιντ δανείστηκε τον αρχαίο ελληνικό μύθο για να εξηγήσει την ύπαρξη της παιδικής σεξουαλικότητας και για να καθορίσει το ψυχολογικό φαινόμενο που εμφανίζεται στα παιδιά στο δεύτερο έτος της ζωής τους και λήγει στο έκτο.

Λίγα λόγια για την ιστορία

Ο Οιδίποδας εγκαταλείφθηκε από τους γονείς του την ημέρα που γεννήθηκε, εξαιτίας του χρησμού που τον ήθελε να σκοτώνει τον πατέρα του για να παντρευτεί τη μητέρα του. Όταν ενηλικιώθηκε και αποφάσισε να εγκαταλείψει τη θετή του οικογένεια, στο δρόμο του τσακώθηκε με έναν άντρα (τον Λάιο) και τον σκότωσε. Αυτό που δεν γνώριζε όμως ήταν ότι ο άντρας αυτός ήταν ο πατέρας του. Στη συνέχεια, παντρεύτηκε τη γυναίκα του θύματος, την Ιοκάστη, χωρίς να γνωρίζει ότι ήταν η μητέρα του. Το τέλος, γνωστό. Όταν ο άτυχος Οιδίποδας συνειδητοποιεί τι έκανε, αυτοτυφλώνεται. Η τραγωδία αυτή είναι σύμφωνα με τον Φρόιντ μια τέλεια απεικόνιση του ασυνειδήτου κάθε ανθρώπου, εκείνης δηλαδή της κινητήριας δύναμης που υπάρχει μέσα στον καθένα μας και ευθύνεται για τις πράξεις μας.

Τι υποστηρίζει το διάσημο σύνδρομο;

Σύμφωνα με τη θεωρία του Φρόιντ, το οιδιπόδειο είναι το σύμπλεγμα που θα καθορίσει τις μελλοντικές ερωτικές σχέσεις κάθε παιδιού. Περιγράφει το σύνολο των φιλικών και εχθρικών επιθυμιών που αισθάνεται το παιδί προς τους γονείς του και διαπραγματεύεται τη θέση του στο πλαίσιο της τριγωνικής σχέσης μεταξύ πατέρα-μητέρας-παιδιού. Μέχρι και τα τρία τους χρόνια τα μικρά αγοράκια και κοριτσάκια αισθάνονται έντονη την αγάπη, αλλά και την εξάρτηση και προς τους δυο γονείς, αλλά ιδιαίτερα προς τη μητέρα τους. Από τα τρία και μέχρι τα πέντε τους χρόνια όμως αρχίζουν να νιώθουν τα πρώτα προσεξουαλικά ερεθίσματα. Είναι αυτό που ο Φρόιντ ονομάζει «φαλλική περίοδος». Σε αυτή την περίοδο το αγοράκι θα διεκδικήσει ερωτικά τη μητέρα του, νιώθοντας παράλληλα φθόνο και ανταγωνισμό για τον πατέρα του που την έχει και αντίστοιχα το κορίτσι θα διεκδικήσει τον πατέρα του και θα ανταγωνιστεί τη γυναίκα στην οποία αυτός ανήκει, δηλαδή τη μητέρα του.

Και τα κοριτσάκια;

Το σύμβολο του Οιδίποδα φαίνεται ότι αφορά την ανάπτυξη του ψυχισμού των αγοριών, ωστόσο, σύμφωνα με τη φροϋδική θεωρία, το σύμπλεγμα αφορά και τα κορίτσια, καθώς και τα δύο φύλα βιώνουν επιθυμία για τη μητέρα και επιθετικότητα για τον πατέρα. Τα κορίτσια πριν τα τρία τους χρόνια έχουν μια αισθησιακή σχέση με τη μητέρα τους, ψάχνουν για τη μυρωδιά της, το δέρμα της, την επαφή της. Από τη στιγμή όμως που εμφανίζεται το οιδιπόδειο για τον πατέρα, χάνεται το δέσιμο μαζί της. Αυτό βέβαια δεν γίνεται χωρίς ενοχές. Δεν αποχωριζόμαστε τόσο εύκολα την πρώτη μας αγάπη... Αν δεν λυθεί νωρίς αυτό, μπορεί οι σχέσεις μητέρας-κόρης να σημαδευτούν από ταυτόχρονη έλξη και απώθηση, μπλέκοντας την τρυφερότητα με την επιθετικότητα, την αγάπη με το μίσος.

Λύνεται το οιδιπόδειο;

Πολλές φορές στη θεραπευτική ορολογία χρησιμοποιείται η φράση «πάσχει από οιδιπόδειο». Η ψυχανάλυση όμως δεν θεωρεί ότι το σύμπλεγμα είναι παθολογικό, αντίθετα πιστεύει ότι αποτελεί ένα φυσιολογικό στάδιο απ’ το οποίο περνούν όλα τα παιδιά. Οι επιθυμίες που γεννά όμως παραμένουν με τη μορφή απωθημένων στο ασυνείδητο όλων των ενηλίκων. Η επιτυχημένη λύση του οιδιπόδειου είναι το κλειδί στην ανάπτυξη των ρόλων και της ταυτότητας, ενώ η ανεπιτυχής αντιμετώπισή του μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα νεύρωση ή και ομοφυλοφιλία.

Πώς εκδηλώνεται;

Το παιδί αναζητάει τη σωματική επαφή με το γονιό του αντίθετου φύλου γιατί αυτό του προσφέρει απόλαυση. Το μικρό κορίτσι θα φιλήσει τον μπαμπά του στο στόμα και θα πέσει επάνω του. Το μικρό αγόρι θα αγγίξει το στήθος της μαμάς του ή θα γυρίζει γυμνό στο σαλόνι το βράδυ που οι γονείς του έχουν καλεσμένους. Όλες τις απολαύσεις που αποκαλούμε «σεξουαλικές» στη ζωή ενός ενηλίκου το παιδί θα τις βιώσει με έναν παιδικό και αθώο τρόπο. Την ίδια στιγμή που θα έλκεται από τη μητέρα του, το μικρό αγόρι θα νιώσει εχθρότητα και ζήλια απέναντι στον πατέρα του (και το αντίστροφο για το κορίτσι). Είναι φυσιολογικό· ο άλλος γονιός θεωρείται αντίπαλος.

Περνούν όλα τα παιδιά από αυτή τη φάση;

Σύμφωνα με τη σύγχρονη ψυχολογία, όλα τα παιδιά γνωρίζουν αυτή τη φλογερή, σχεδόν ερωτική επιθυμία για το γονέα του αντίθετου φύλου. Μερικά θα το εκφράσουν με πιο ειλικρινή τρόπο, ενώ άλλα με πιο ουδέτερο –αυτός είναι και ο λόγος που δεν γίνεται πάντα αντιληπτό. Είναι μια φυσιολογική και παροδική φάση η οποία διαρκεί περίπου τρία χρόνια.

Πώς θα καταλάβουμε ότι το ξεπέρασε;

Υπάρχει ένα σημάδι πολύ ξεκάθαρο: η εμφάνιση της ντροπής. Ξαφνικά, η συμπεριφορά του παιδιού αλλάζει εντελώς. Εκείνο που μέχρι χθες δεν δίσταζε να περιφέρεται γυμνό μπροστά σας, δεν αντέχει στη θέα της γύμνιας και δεν κάνει βήμα χωρίς την πιτζάμα του. Η ηθική ευσυνειδησία γεννιέται, η οποία και το εμποδίζει να εκδηλώσει τις σεξουαλικές επιθυμίες του. Έτσι, το οιδιπόδειο παύει να υπάρχει περίπου στην ηλικία των έξι ετών.

Είναι τελικά μια θετική εμπειρία για το παιδί;

Οι ειδικοί υποστηρίζουν πως ναι, μια που το βοηθάει να μάθει κάτι πολύ βασικό: πως οι επιθυμίες του δεν μπορούν να εκδηλώνονται πάντα ανοιχτά ούτε να πραγματοποιούνται όλες τις φορές. Έτσι, θα μάθει να συνδέει τις στιγμές ικανοποίησης με τις ανικανοποίητες, τις πραγματικές με τις φανταστικές και τις απολαυστικές με τις δυσάρεστες. Κάτι αντίστοιχο είχε βιώσει και την εποχή της διακοπής του θηλασμού. Μέσα όμως από το οιδιπόδειο θα καταλάβει πιο ξεκάθαρα τα όρια των επιθυμιών του.

Ποιο ρόλο παίζει το οιδιπόδειο στην ενήλικη σεξουαλική ζωή;

Χάρη στο οιδιπόδειο σύμπλεγμα το μικρό αγόρι αναγνωρίζει για πρώτη φορά τη σεξουαλικότητά του και το κορίτσι τη θηλυκότητά του. Αυτό είναι και το πρώτο στάδιο διαμόρφωσης της σεξουαλικής τους ταυτότητας. Το παιδί με την αναγνώριση του οιδιπόδειου θα καταλάβει ότι διαφοροποιείται από το άλλο φύλο. Όμως μόνο στην εφηβεία θα κάνουν την εμφάνισή τους τα πρώτα στοιχεία που αφορούν τη σεξουαλικότητά του.

Τι είναι το «αντίστροφο» οιδιπόδειο;

Συχνά συμβαίνει το αγόρι να αναπτύσσει μια οιδιπόδεια σχέση με τον πατέρα του και το κορίτσι με τη μητέρα του. Το παιδί εμφανίζει μια «έλξη» για το γονιό του ίδιου φύλου, αλλά αυτός δεν είναι λόγος ανησυχίας, ούτε χαρακτηρίζει τη μελλοντική του σεξουαλική ταυτότητα. Οι ψυχολόγοι λένε πως όταν ένα μικρό αγόρι αναπτύσσει το οιδιπόδειο με τον μπαμπά του ενδέχεται να έχει μια δύσκολη και ιεραρχική σχέση στην ενήλικη ζωή του. Ίσως νιώσει την ανάγκη να επαναστατήσει στην πατρική φιγούρα σε όλους τους τομείς. Όταν τα μικρά κορίτσια βιώνουν το αντίστοιχο οιδιπόδειο με τη μαμά τους, ενδέχεται να αποκτήσουν δυσκολία στις σχέσεις τους με άλλες γυναίκες, να γίνουν συγκρουσιακές ή ζηλιάρες.

Πότε έχει αρνητικά αποτελέσματα;

Όταν ένα παιδί παραμένει με την ιδέα ότι αυτή η επιθυμία του είναι κάτι κακό. Εάν νιώθει ενοχή και θυμό για τα «κακά» του συναισθήματα, ενδέχεται αργότερα στην ενήλικη ζωή του να μεταφέρει αυτό το θυμό σε όλους τους ενηλίκους –κυρίως σε αυτούς που είναι σημαντικοί για εκείνο ή σε εκείνους που έχουν εξουσία επάνω του.

Αντιμετωπίζοντας τις εκδηλώσεις του συνδρόμου

Τι να κάνετε όταν...

... η κόρη σας κάθεται συχνά στα γόνατα του πατέρα της και τον αγκαλιάζει σφιχτά.

Εννοείται πως πρέπει να αποφύγετε να αντιδράσετε αρνητικά ή να της απαγορεύσετε να το κάνει. Τη στιγμή εκείνη το παιδί ψάχνει την απόλαυση με απόλυτη αθωότητα και χωρίς ίχνος ενοχής. Πρέπει απλώς ο μπαμπάς της να την κάνει να καταλάβει ότι κάποιες χειρονομίες δεν γίνονται ανάμεσα στο γονιό και στο παιδί.

... δεν αντέχει να σας βλέπει αγκαλιά και προσπαθεί να σας χωρίσει.

Εδώ θα μπορούσε να της εξηγήσει ο μπαμπάς της: «Αγαπώ πολύ και εσένα και τη μαμά σου, αλλά με διαφορετικό τρόπο». Αποφύγετε όμως να προκαλείτε τα παιδιά με δημόσια φιλιά. Στην ηλικία των τριών με έξι ετών το παιδί είναι αρκετά οξύθυμο και η παραμικρή χειρονομία μπορεί και να προκαλέσει αντιδράσεις.

... ο μικρός σας σας ψιθυρίζει κάθε τόσο στο αυτί «θέλω να σε παντρευτώ»

Όσο κι αν κολακεύεστε, δεν θα πρέπει να αφήσετε το παιδί σας να πιστεύει ότι μπορεί να ανταγωνιστεί το σύντροφό σας. Πείτε: «Όχι, αυτό δεν είναι δυνατό, ζω με τον μπαμπά σου κι εσύ όταν μεγαλώσεις θα ερωτευτείς κάποια και θα την παντρευτείς».

... τρυπώνει στο κρεβάτι σας όταν ο μπαμπάς του είναι απών.

Είναι στο χέρι σας να βάλετε στη θέση του τον «μικρό άντρα» και να μη δεχτείτε να κοιμάται μαζί σας. Εννοείται πως μπορεί να έρχεται για ένα χάδι στο κρεβάτι σας πριν κοιμηθεί, αλλά μετά θα πρέπει να επιστρέφει στο δωμάτιό του. Ακόμη κι αν λείπει ο σύντροφός σας, θα πρέπει να του ξεκαθαρίσετε πως «ο μπαμπάς δεν θα συμφωνούσε να περάσεις τη νύχτα στο κρεβάτι μας».

... δεν χάνει ευκαιρία για να πιάσει το στήθος σας ή τους γλουτούς σας.

Αποφύγετε να χρησιμοποιήσετε σκληρές λέξεις που μπορεί να του δημιουργήσουν ενοχές. Πείτε του απλά: «Μη με ακουμπάς έτσι, δεν μου αρέσει».

Γιατρέ μου, ανησυχώ!

Γιατί το οιδιπόδειο έχει αποκτήσει τόσο κακή φήμη; Μήπως το σκοτάδι που σκέπαζε τα μάτια του καταραμένου βασιλιά της Θήβας είναι βαθύτερο απ’ ό,τι νομίζουμε; Ίσως όχι. Σε κάθε επίθεση που κατηγορεί το οιδιπόδειο για σκοταδισμό, παραλογισμό, μυθομανία, ανακρίβεια, αδυναμία προσαρμογής, έλλειψη επιστημονικότητας, οι φροϋδικοί απαντούν ότι πολύ απλά εκφράζει μια τριάδα στην οποία πρωταγωνιστές είναι το παιδί, ένα πρόσωπο που το παιδί αγαπά με τρόπο που το ενοποιεί μαζί του (τον ένα γονιό) κι ένα τρίτο μέρος, τον διαχωριστικό παράγοντα, έναν εκπρόσωπο του εξωτερικού κόσμου, του νόμου, των κανόνων που θέλει να στερήσει από το παιδί αυτή τη σχέση και να το αποσπάσει από τη μακαριότητα της ενότητάς του με το αγαπημένο πρόσωπο. Σε κάθε περίπτωση, τα σύμβολα που χρησιμοποιεί το οιδιπόδειο αφορούν ασυνείδητες καταστάσεις και κανένα παιδί δεν θέλει πραγματικά να σκοτώσει τον πατέρα του ή να κοιμηθεί με τη μητέρα του. Επειδή όμως όλα στη ζωή είναι έρωτας ή θάνατος, είναι πολύ πιθανό αυτά να αποτελέσουν τα μέσα που θα χρησιμοποιήσει η παιδική ψυχή για να καταφέρει να αποκτήσει ταυτότητα, συνείδηση εαυτού και συναίσθηση φύλου. Η φροϋδική θεωρία είναι πάντως και η μοναδική στο πλαίσιο της οποίας ένα παιδί βρίσκει τα στοιχεία που μπορούν να το βοηθήσουν να αυτονομηθεί και να ανακαλύψει τη σεξουαλική του ταυτότητα. Θα το βοηθήσει να διαχωρίσει τον εαυτό του από τη μητέρα, να αντιληφθεί ότι το ίδιο είναι ένα ξεχωριστό πρόσωπο και να επιλέξει τα συναισθήματά του. Η οιδιπόδεια φάση όχι μόνο δεν είναι επικίνδυνη, αλλά είναι και ζωτική για την ανάπτυξή μας. Μας μαθαίνει να κατευθύνουμε τις παρορμήσεις μας και να απαρνιόμαστε τις απαγορευμένες, μη αποδεκτές επιθυμίες. Με δυο λόγια, χωρίς τον μικρό μας «Οιδίποδα» δεν θα μπορούσαμε να είμαστε κοινωνικά όντα, ικανά για τις πολλές μορφές αγάπης που μπορούμε να βιώσουμε, έτοιμοι να κατανοήσουμε την πολυπλοκότητα στη σχέση ενός ζευγαριού ή μιας οικογένειας. Η αγάπη της μαμάς και του μπαμπά μεταξύ τους και προς το παιδί, η αγάπη του παιδιού προς τους γονείς, η ανάγκη του για εξάρτηση που προϋποθέτει την ύπαρξη και των δυο γονιών και ο μηχανισμός της ταυτοποίησης (π.χ. «όταν μεγαλώσω θα γίνω όμορφη σαν τη μαμά» ή «δυνατός σαν τον μπαμπά») βοηθούν το παιδί να λύσει το οιδιπόδειο και να βγει από τη φάση αυτή. Η ήρεμη και ισορροπημένη αντιμετώπιση από μέρους σας όλων των εκδηλώσεων αγάπης, ερωτισμού, θυμού και επιθετικότητας του παιδιού είναι η βάση για τη δημιουργία ενός υπερεγώ που το χαρακτηρίζουν υψηλές αρχές, καλοσύνη και σταθερότητα για την υπόλοιπη ζωή του.

Οιδιπόδειο και μονογονεϊκές οικογένειες

Τα παιδιά που δεν έχουν πάντα ένα γονιό του αντίθετου φύλου στη ζωή τους μπορεί να εμφανίσουν οιδιπόδειο σύμπλεγμα; Η ψυχολογία λέει πως ναι, αφού πάντα υπάρχει στο κοντινό περιβάλλον των παιδιών ένας άντρας ή μια γυναίκα που θα μπορεί να παίξει το ρόλο του οιδιπόδειου συντρόφου. Για τα μικρά αγόρια μπορεί να είναι η μπέιμπι σίτερ, η θεία, η ξαδέρφη, για τα μικρά κορίτσια ο θείος, ο νονός, ο γείτονας. Ο εκλεκτός (ή η εκλεκτή) θα είναι πάντα ένας ενήλικος από τον οποίο θα εξαρτάται ένα άτομο που θα ασχολείται μαζί του καθημερινά, που θα το ταΐζει, θα το βάζει για ύπνο κ.λπ. Επίσης, μπορεί να είναι ένα άτομο που κάνει το παιδί ευτυχισμένο, το διασκεδάζει, ικανοποιεί τις επιθυμίες του ή του εκφράζει απλόχερα την αγάπη του. Οι παππούδες σπάνια επιλέγονται για το οιδιπόδειο, μια που η ηλικία είναι ένα φρένο στην εκδήλωση της ερωτικής επιθυμίας του παιδιού.

Μήπως τελικά ο Φρόιντ ήταν υπερβολικός;

Η φροϋδική άποψη θεωρούνταν για πολλά χρόνια το ευαγγέλιο της ψυχικής υγείας, γι’ αυτό και δέχτηκε έντονη κριτική. Την ίδια ώρα όμως η κοινωνική και σεξουαλική απελευθέρωση, η παγκοσμιοποίηση, η ευκαιρία για μελέτη περισσότερων πολιτισμών, οι νέες τεχνολογίες άρχισαν να περιορίζουν την παντοδυναμία της φροϋδικής θεωρίας, καθώς νέες μέθοδοι και προσεγγίσεις προσέφεραν κι άλλα κλειδιά που υπόσχονταν να ανοίξουν περισσότερες πόρτες στην ανθρώπινη ψυχή. Ο Φρόιντ υποστήριζε ότι η ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη είναι ένα φαινόμενο κοινό για όλους τους ανθρώπους βασισμένος στην οικουμενικότητα της ανθρώπινης φύσης. Αντίθετα, ο ανθρωπολόγος φιλόσοφος Λεβί Στρος είχε τις αντιρρήσεις του ως προς την επιλογή αυτού του μύθου για την ερμηνεία της ανθρώπινης ψυχής επισημαίνοντας ότι σε πολλές τοποθεσίες στην Αφρική ο ρόλος του πατέρα είναι εντελώς δευτερεύων, ενώ, π.χ. στην Κίνα, σε πολλές κοινότητες οι οικογένειες είναι μητριαρχικές, επομένως η όλη συζήτηση για το οιδιπόδειο δεν μπορεί να εφαρμοστεί.

Η αυτοπεποίθηση δίνει φτερά

Η αυτοπεποίθηση δίνει φτερά

Της Ελένης Χαδιαράκου

Είναι άτολμο, ντροπαλό και δεν διεκδικεί ποτέ τίποτα. Βοηθήστε το παιδί σας να μάθει να υπερασπίζεται τον εαυτό του και να συνειδητοποιήσει πόσο σημαντικό είναι.

Πού είναι οι καινούργιες σου νερομπογιές; Μου τις πήρε η Ελενίτσα. Και το καινούργιο σου PSP; Το δανείστηκε ο Βασιλάκης… Ο Γιωργάκης γιορτάζει φέτος τα πέμπτα του γενέθλια. Είναι ένα παιδί έξυπνο, επικοινωνιακό και αρκετά ήσυχο. Έχει πολλούς φίλους, αλλά κάθε μέρα γυρίζει σπίτι του χωρίς στυλό, γιατί το έχει χαρίσει στο φίλο του τον Βασίλη, δεν έχει φάει το κολατσιό του, γιατί του το πήρε ο Γιάννης, ή έχει χαρίσει το καινούργιο του παιχνίδι στη συμμαθήτριά του τη Χαρούλα. Η μαμά του και φίλη μου του δεν ξέρει πώς να το διαχειριστεί όλο αυτό. Δεν είναι σε θέση να καταλάβει αν το παιδί της είναι ευαίσθητο, ντροπαλό, αδύναμο, δοτικό ή το απόλυτο θύμα. Όμως τίποτα απ’ όλα αυτά δεν συμβαίνει. Απλώς ο Γιωργάκης χρειάζεται μια μικρή ενίσχυση στην τσαλακωμένη του αυτοπεποίθηση. Και η μαμά του πρέπει να βρει τον τρόπο να του την ενισχύσει.

Ποιος του έκοψε τα φτερά;

Το ότι ένα παιδί κάποιες φορές αδυνατεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του δεν σημαίνει πως γεννήθηκε έτσι. Μπορεί απλώς να πρόκειται για ένα παιδί πιο ευαίσθητο, που χρειάζεται περισσότερη στήριξη και υποστήριξη, χάδια και αγκαλιές. Ενδεχομένως πάλι να πρόκειται για ένα χαρακτήρα που φοβάται ή μπλοκάρεται εύκολα ή για ένα χαρακτήρα υποχωρητικό. Ίσως πάλι να μη συμβαίνει τίποτα απ’ όλα αυτά, αλλά κάποιο οικογενειακό γεγονός (όπως διαζύγιο, αποχωρισμός ή θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου) να το έχει φοβίσει και να το έχει αποσυντονίσει. Ή ακόμη και να το έχουν μαλώσει πολύ.

Η αυτοπεποίθηση στα παιδιά –όπως άλλωστε και στους ενηλίκους– είναι η συναίσθηση της ικανότητας να ανταποκρίνεται κανείς στις απαιτήσεις της καθημερινότητας, αλλά και η επίγνωση της σημαντικότητάς του ως ιδιαίτερο πρόσωπο. Αν εμείς δεν βοηθήσουμε το παιδί μας να καταλάβει ότι είναι σημαντικό για μας και ικανό να καταφέρει πράγματα, τότε ίσως κλονιστεί ανεπανόρθωτα η αυτοπεποίθησή του.

Πώς αναγνωρίζουμε ένα παιδί με χαμηλή αυτοπεποίθηση

·         Συνήθως αποφεύγει την ανάληψη ευθυνών από φόβο μήπως αποτύχει.

·         Έχει δυσκολία στην κοινωνική ένταξη και συχνά αποζητά τη μοναξιά.

·         Ανησυχεί πολύ μήπως ενοχλεί τους άλλους.

·         Κοκκινίζει ή αντιδρά αρνητικά στις φιλοφρονήσεις.

·         Αποφεύγει ακόμη και τις πιο ανώδυνες προκλήσεις.

·         Εκδηλώνει αναπάντεχες εκρηκτικές συμπεριφορές.

·         Είναι υποχωρητικό, συνήθως δεν αντιμιλά στους γονείς του και διαπληκτίζεται με τους συνομηλίκους του.

Τι μπορείτε να κάνετε εσείς για το παιδί σας

Επικοινωνήστε μαζί του με ειλικρίνεια και ενδιαφέρον. Δείξτε του πως η κουβέντα μαζί του είναι για εσάς χαρά και όχι αγγαρεία. Εκδηλώστε την αγάπη σας όχι μόνο με λόγια, αλλά και με φιλιά και χάδια.

Δώστε του το καλό παράδειγμα. Ας μην ξεχνάμε πως τα παιδιά είναι μιμητικά όντα και αν διαπιστώσει πως εσείς σέβεστε τον εαυτό σας το ίδιο θα κάνει κι αυτό. Είναι διαφορετικό να σας ακούει να λέτε «πάλι με καπέλωσαν οι άλλοι» και διαφορετικό να πείτε «αυτό δεν θα το επιτρέψω».

Μην προσπαθείτε να του επιβάλλετε τις απόψεις σας, όσο ευγενικά κι αν το κάνετε. Προσπαθήστε να είστε αληθινά δημοκρατικοί και να ακούτε κάθε την άποψή του. Αν εσείς η ίδια του μιλάτε σεβόμενη τις επιθυμίες του, αν δεν του λέτε συστηματικά «όχι» πριν καν το ακούσετε, θα νιώσει ότι το σέβεστε. Και, όπως είναι φυσικό, αν νιώθει έτσι στο σπίτι, τότε τα πράγματα θα είναι πιο εύκολα έξω.

Αποφύγετε τις συγκρίσεις. «Όχι έτσι, βρε παιδί μου, κοίτα τι ωραία που ζωγραφίζει το κοριτσάκι». Μέσω της σύγκρισης όχι μόνο δεν βελτιώνονται οι επιδόσεις του παιδιού, αλλά τσαλακώνεται και η αυτοεκτίμησή του. Στηρίξτε λοιπόν τις προσπάθειές του χωρίς να περιμένετε να ικανοποιήσει τις προσδοκίες σας.

Συγχωρέστε του τα ψέματα. Ως γνωστόν, τα παιδιά δεν λένε ψέματα με τον ίδιο τρόπο που τα λένε οι μεγάλοι. Περισσότερο το κάνουν για να καλλιεργήσουν τη φαντασία τους παρά για να εξαπατήσουν. Αδιαφορήστε για τα ψέματά του και απλώς επιβραβεύστε το όταν λέει την αλήθεια.

Η υπερπροστασία βλάπτει όσο και η κατάχρηση εξουσίας. Πολλές φορές, για να προστατέψετε το «καημένο σας μωράκι», το εγκλωβίζετε στο ρόλο του θύματος. Αποφύγετε τις συνηθισμένες αναφορές του τύπου: «Προσοχή, θα πέσεις, θα βραχείς, θα χτυπήσεις...». Παροτρύνετέ το να ξεπεράσει τον εαυτό του, ακόμα κι αν αυτό είναι δύσκολο, με την προϋπόθεση πάντα ότι θα κάνει πράγματα που επιτρέπονται για την ηλικία του. Αν του στερείτε τις πρωτοβουλίες και κάνετε τα πάντα εσείς, ενθαρρύνετε την παθητικότητά του και το κάνετε ευάλωτο απέναντι στους άλλους σε περίπτωση σύγκρουσης. Μια ελάχιστη αυτονομία και ανεξαρτησία είναι απαραίτητες για να ολοκληρωθεί μέσα σε μια ομάδα και για να μάθει να παίζει με τα άλλα παιδιά.

Ομολογήστε με κάθε ειλικρίνεια πως κάποια από τα πράγματα που το τρομάζουν, τα έχετε ζήσει κι εσείς στο παρελθόν. Τα παιδιά καθησυχάζονται πολύ όταν συνειδητοποιούν πως τα πρόσωπα που θεωρούν σημαντικά (όπως οι γονείς, οι θείοι ή τα αδέρφια) έχουν περάσει ανάλογες δυσκολίες με τις δικές τους.

Ενθαρρύνετε το παιδί να αντιμετωπίζει με χιούμορ ακόμη και τα δυσάρεστα γεγονότα.

Εξηγήστε του πως αν κάποιος μεγάλος θυμώνει μαζί του ή κάποιο παιδί το κοροϊδεύει ή του επιτίθεται αυτό δεν σημαίνει ότι φταίει ή πως είναι κακό παιδί.

Προτρέψτε το να βάζει στόχους, να παίρνει αποφάσεις και να λύνει προβλήματα.

Μάθετέ του να επιμένει, να υπομένει και να αγωνίζεται μέχρι να πετύχει τους στόχους του.

Επιβραβεύστε κάθε μικρή του πρόοδο.

Ενθαρρύνετέ το να εκφράζει ειλικρινά τις προσωπικές του απόψεις και να εξωτερικεύει ξεκάθαρα τα συναισθήματά του.

Βοηθήστε το να αναπτύξει αυτοέλεγχο, να επιλέγει τη συναισθηματική του αντίδραση και να μην αντιδρά παρορμητικά στις προκλήσεις των άλλων.

Μάθετέ του πως αξίζει πολλά, ανεξάρτητα με το πόσο αποδίδει.

Προτρέψτε το να αποδέχεται χωρίς ταραχή τόσο τον έπαινο όσο και την τιμωρία. Με λίγα λόγια, διδάξτε του την ψυχραιμία.

Μάθετέ το να εμπιστεύεται τα κοντινά του πρόσωπα.

Τι μπορείτε να κάνετε παρέα με το παιδί

Αφήστε το να χειριστεί μόνο του τις μικρές διαφωνίες με τους άλλους, αλλά σε περίπτωση που η κατάσταση του προκαλεί μεγάλο πρόβλημα, υποστηρίξτε το. Πρέπει να ξέρει ότι θα είστε πάντα εκεί σε περίπτωση που τα πράγματα δυσκολέψουν.

Δεν τολμά να σηκώσει το χέρι του μπροστά στη δασκάλα; Προσποιηθείτε ότι εσείς είστε η δασκάλα και μιμηθείτε τη σκηνή μπροστά του. Κι αν δεν τα καταφέρνει πάντα, κλείστε ένα ραντεβού με τη δασκάλα για να της αναφέρετε την κατάσταση. Δείξτε στο παιδί σας ξεκάθαρα πώς να υπερασπίζεται τον εαυτό του απέναντι στους συμμαθητές του. Μπορεί να φαίνεται πολύ φοβισμένο όταν, π.χ., κοιτάει τον αντίπαλό του στα μάτια ή όταν έρχεται πρόσωπο με πρόσωπο με αυτόν, ο οποίος έχει τα πόδια ανοιχτά και τα χέρια του στη μέση. Δώστε του συγχαρητήρια αν τα καταφέρει.

Τι κι άντρας που είμαι, φοβάμαι, φοβάμαι

Ακούμε συχνά τους γύρω μας να λένε πως ένα αγόρι πρέπει να μάθει από μικρό να υπερασπίζεται τον εαυτό του για να… γίνει άντρας. Αυτό το κοινωνικό κλισέ είναι πέρα για πέρα λανθασμένο, σύμφωνα με τους ψυχολόγους, πολύ απλά γιατί το αγόρι σας ενδεχομένως να μη βρίσκεται ακόμη στο στάδιο αυτό της επεξεργασίας της προσωπικότητάς του. Για να αρχίσει ένα παιδί να υπερασπίζεται τον εαυτό του και να οριοθετεί την περιοχή του, πρέπει να έχει σαφή αντίληψη του εαυτού του και της σωματικής του διάπλασης. Και αυτό το αντιλαμβάνεται λίγο πριν ή μετά τα τέσσερα. Δώστε του λοιπόν λίγο χρόνο.

Μήπως πέσει θύμα της παθητικότητάς του;

Οι γονείς ανησυχούν πάντα. Τις περισσότερες φορές όχι αδικαιολόγητα. Τι μπορούμε όμως να κάνουμε για τα παιδιά μας ώστε να μην τα στοιχειώσουμε με το φάντασμα του φόβου; Πώς μπορούμε να τα εκπαιδεύσουμε έτσι ώστε να αποφεύγουν τις κακοτοπιές; Να τα προστατεύσουμε από επιτήδειους, από το διαδίκτυο ή από τον διαταραγμένο γείτονα;

Μέχρι κάποια ηλικία το παιδί πρέπει να βρίσκεται υπό την επίβλεψή μας. Αλλά αυτό μπορεί να γίνεται με διακριτικό και όχι με απόλυτο και παρεμβατικό τρόπο. Είναι σκόπιμο να του εξηγήσουμε πως πρέπει να προστατεύει τον εαυτό του από διάφορες καταστάσεις για τις οποίες θα του μιλήσουμε ψύχραιμα. Αν μιλήσουμε με τρόπο υπερβολικό για τους κινδύνους που παραμονεύουν, μπορεί να τρομοκρατήσουμε το παιδί κι έτσι θα φοβάται οποιαδήποτε ανοίκεια κατάσταση όσο αθώα κι αν είναι. Μπορούμε να το μάθουμε να μην απαντάει σε αγνώστους όταν ερωτάται (π.χ. κανείς δεν θα ρωτήσει ένα ανήλικο παιδάκι πού βρίσκεται η αστυνομία), να λέει «όχι» σε χάδια, φιλιά, αγγίγματα –ακόμα και από οικεία πρόσωπα– όταν δεν θέλει. Ο έλεγχος του διαδικτύου επιβάλλεται, όπως επίσης και ο χρόνος που το παιδί θα αφιερώνει σε αυτό. Από μικρό το μαθαίνουμε την ιδιαίτερη αξία που έχει πρωτίστως η ανθρώπινη σχέση - επικοινωνία - επαφή. Όσο για τον οποιοδήποτε διαταραγμένο γείτονα, σύμφωνα με την ηλικία του παιδιού μπορούμε να του εξηγήσουμε απλά πως μερικοί άνθρωποι πολλές φορές δεν είναι καλά και μπορούν να μας κάνουν κακό χωρίς να το καταλάβουν. Γι’ αυτό και τους αποφεύγουμε